Một số quy tắc cơ bản khi đọc sách

Trích đoạn từ chương 4 của cuốn sách “Tôi tự học” của tác giả Nguyễn Duy Cần

Giáo dục nhằm giúp trẻ em, trong một khoảng thời gian nhất định, vượt qua quá trình lịch sử của nhân loại từ thời cổ đại đến hiện đại. Do đó, người giáo dục phải đóng vai trò quan trọng trong việc tái hiện lịch sử cho trẻ em...

Nhưng làm sao để rút ngắn con đường tích lũy kinh nghiệm của loài người? Chỉ có việc đọc sách, không có phương pháp nào khác hiệu quả hơn.

Đọc sách là phương tiện quan trọng nhất, hiệu quả nhất để xây dựng nền học vấn vững chắc cho bản thân.

Dù có thông minh đến đâu, việc đọc sách vẫn giúp ta mở rộng kiến thức ngày càng nhiều.

Lợi ích của việc đọc sách đối với sự phát triển học vấn và tư duy của chúng ta không cần phải bàn cãi, không ai có thể phủ nhận điều đó.

Các nhân vật nổi tiếng trong lĩnh vực tư duy, đa chơi xổ sốu thừa nhận rằng việc đọc sách của người khác đã giúp họ nảy sinh ra nhiều ý tưởng mới và độc đáo. Một cuốn sách, thậm chí chỉ một đoạn đọc, có thể thay đổi cả cuộc đời và tư duy của một người. Điều đó thật sự không phải là hiếm.

Sách giúp chúng ta suy nghĩ, giúp chúng ta tránh phải tốn công đi tìm kiếm những điều mà người khác đã tìm ra trước đó. Điều đó giúp giảm bớt công sức vô ích của chúng ta. Chúng ta cần dành thời gian để tìm hiểu thêm những điều mà người khác đã biết, và từ đó làm cho kiến thức của chúng ta trở nên rõ ràng hơn. Hoặc nó cũng giúp chúng ta hiểu rõ vấn đề đã xuất phát từ đâu, được giải quyết như thế nào, hoặc đã được nghiên cứu đến đâu rồi.

Dẫu cho việc quan sát và nghe thấy trực tiếp có giá trị hơn việc đọc sách... Nhưng, những gì chúng ta có thể quan sát không thể sánh bằng những gì sách vở đã để lại, bởi chúng tổng hợp hàng thế kỷ của sự tìm kiếm và kinh nghiệm mà nếu chúng ta phải tìm hiểu lại từ đầu, thì tuổi thọ của chúng ta không đủ để làm điều đó. Vậy nên, chúng ta phải nhận ra rằng chỉ có sách mới có thể giúp chúng ta tiếp cận được với khối lượng kiến thức khổng lồ đó.

Học qua sách rất quan trọng trong thời đại này, nhưng chỉ trong hai điều kiện sau:
- Chỉ chọn đọc những cuốn sách hay.
- Biết cách đọc.

1. Sách hay là gì?

Một cuốn sách hay là gì?

Làm sao để phát hiện ra và tìm thấy nó?

Sách thật tuyệt, nói về sách học trước hết. Mỗi loại sách đều có điểm độc đáo và cách lựa chọn cũng khác biệt.
Bắt đầu bằng cách loại trừ.

Loại trừ trước hết những cuốn sách dày dạn, khổng lồ và nặng nề. Người đọc sách, đặc biệt là sách học, thời gian của họ luôn hữu hạn, sự tập trung và năng lực trí óc cũng có hạn. Vì thế, một cuốn sách dày dạn không thể nào phù hợp. Thực ra, việc viết sách học dày dạn là dấu hiệu của sự thiếu năng khiếu và vô năng. Sách học, càng ngắn càng tốt, càng súc tích càng tốt. Các cuốn sách “Expliquez moi…” của “Les Editions Foucher” rất sắc bén.

(Hầu hết các cuốn sách giảng dạy về lịch sử ở Trung học thường quá dài)

Cuốn sách nào quá dài, thì tốt nhất là đừng đọc. Hãy chờ cho đến khi bạn có cái nhìn tổng quan, sau đó mới đào sâu vào những cuốn sách chuyên sâu của những nhà nghiên cứu và chuyên gia.

Sau đó hãy loại bỏ những cuốn sách nhạt nhẽo. Cuốn sách học mà mang lại cảm giác buồn chán và khô khan không đáng để đọc. Đó là lãng phí thời gian và không mang lại kết quả gì.

Cuối cùng, hãy loại bỏ những cuốn sách khó hiểu. Cuốn sách khó hiểu là của những tác giả không biết họ đang nói gì. Đa số họ là những người thiếu kiến thức, do đó họ viết một cách lạc hậu và không có ý nghĩa. Họ có thể đầy tri thức, nhưng họ đã quên họ đang viết cho ai. Họ viết cho bản thân họ hơn là cho người đọc. Đó là lỗi của hầu hết các tác giả sách học hiện nay. Có lẽ họ muốn làm phức tạp để tăng 'giá trị' của mình. Những cuốn sách như vậy không nên dành cho học sinh, vì chúng sẽ làm họ mất hứng thú và lòng say mê học hỏi.

Tóm lại, cần phải loại bỏ những cuốn sách dài dòng, nhàm chán và khó đọc. Tuy nhiên, một cuốn sách ngắn gọn, thú vị và dễ hiểu cũng có thể trở thành những cuốn sách hời hợt, thiếu nội dung và không mang lại kiến thức căn bản, là những cuốn sách không đáng chú ý. Vì vậy, cần phải lựa chọn kỹ lưỡng trong số những cuốn sách không quá dài, không quá chán mà cũng không quá khó hiểu như đã nói trước đó. Làm thế nào để lựa chọn, khi mình chỉ là người mới bắt đầu? Để đánh giá đúng đắn 'người thầy' của mình, ít nhất là mình cũng phải hiểu rõ chuyên ngành của mình. Với điều đó, làm thế nào để lựa chọn được!

Như đã đề cập trước đó, chúng ta hãy dựa vào ba yếu tố sau: loại bỏ những cuốn sách dài dòng, những cuốn sách buồn ngủ, những cuốn sách khó hiểu. Liệu chúng ta không biết ai đó có kiến thức sâu rộng để hỏi và mong họ giới thiệu cuốn sách hay để đọc?

Có người muốn mua một món đồ chất lượng cao, nhưng họ không chuyên môn, không có kinh nghiệm để phân biệt hàng thật và hàng giả, cũng không có ai đáng tin cậy để hỏi. Họ nên làm thế nào để mua hàng mà không gặp phải rủi ro? Không có gì phức tạp. Họ nên chọn sản phẩm của các thương hiệu nổi tiếng quốc gia hoặc quốc tế. Mua một chiếc đồng hồ Omega, Longines hoặc Movado của Thụy Sĩ thì ít lo sợ sẽ mua phải hàng giả. Tất nhiên có thể họ cũng sẽ mắc phải sai lầm, nhưng ít ra họ đã giảm thiểu được nhiều rủi ro.

Những ai không có cơ hội gặp phải những nhà văn tài ba đã được công nhận giới thiệu những cuốn sách hay, tại sao không nên theo cách mà mua sắm trên thị trường, lựa chọn những cuốn sách của những tác giả nổi tiếng? Mặc dù trong thời đại này có nhiều sự nhầm lẫn, nhưng những ai đã trải qua thử thách của thời gian đã chứng minh được giá trị tương đối của tác phẩm của họ.

Muốn đọc sách để nâng cao tri thức, điều quan trọng nhất là biết cách đọc sách đúng cách.

Có nhiều người đọc sách như điên, luôn cầm sách, nhưng kết quả không có ích gì cho sự học hỏi của họ, vì họ không biết cách đọc sách.

Trong túi của họ, luôn có nhiều sách báo. Họ lúc nào cũng cầm sách ra đọc, dù là trên xe buýt hay trong toa xe điện. Họ đọc tiểu thuyết, tin tức hàng ngày, thậm chí cả các quảng cáo mà không bỏ sót một chữ. Họ đọc hết sách trong thư viện. Nhưng họ không hiểu gì về những gì họ đọc, không biết tên tác giả là ai. Đó là cách đọc sách nguy hiểm nhất. Jules Payot đã nói: “Đọc sách là cách biểu hiện lười biếng nguy hiểm nhất, vì người lười biếng chỉ ngồi đó mà không làm gì, nhưng họ cảm thấy không thoải mái về lương tâm của mình. Ngược lại, nếu họ đọc sách, họ cảm thấy mình đã làm việc và phục vụ loài người, điều này làm cho tình trạng lười biếng của họ không còn cơ sở nữa”. Đúng là như vậy. Cách đọc sách này chỉ làm phí thời gian mà thôi. Nếu ta trung thực với bản thân, ta sẽ nhận ra sau một tuần, ta không còn nhớ gì nữa.

Có một nhóm độc giả đọc sách để tránh việc khác. Họ vẫn chăm chú đọc từng cuốn, nhưng tâm trí họ thực sự ở nơi khác. Điều này là không tốt, không nên bắt chước.

Lại có một nhóm độc giả, đọc mọi cuốn sách nhưng chỉ đọc một phần, đầu hoặc cuối, rồi xếp sách lại tin rằng họ hiểu được tất cả ý tưởng của tác giả. Tôi khẳng định rằng kể cả là thông minh bậc nào, cũng không thể hiểu hết mọi thứ trong một quyển sách. Đặc biệt là trong sách học, mỗi câu thường là một vấn đề, sự liên kết không thể bỏ qua mà không hiểu sai. Nhóm độc giả này, đọc từng phần…đọc vui vẻ, không mục đích…và đọc mãi suốt ngày. Ai hỏi họ làm gì trong ngày: họ trả lời họ đọc sách. Nhưng thực sự, tâm trí họ như con bướm nhảy từ này sang kia. Sau cùng, họ không hiểu gì, chỉ nhớ những chi tiết không quan trọng, không có ý nghĩa gì.

Lối đọc sách đó không có ích gì cho trí thức. Ai muốn tận dụng việc đọc sách để nâng cao suy nghĩ, đánh giá và kiến thức của mình, đừng bao giờ đọc sách theo cách đó.

Goethe khi già nói với Eckermann: “Không ai biết cần bao lâu và cần bao nhiêu công sức mới học được cách đọc sách. Tôi đã dành nhiều thời gian cho điều đó, hơn 80 năm, nhưng giờ đây tôi vẫn chưa tự hào về việc đã đạt được mục tiêu ấy.”

Nghệ thuật đó thực sự khó khăn. Mối liên kết giữa người đọc và người viết sách phải như thế nào? Người đọc sách phải giữ thái độ gì để tránh bị ảnh hưởng bởi sách, và nhờ sách mà làm giàu thêm kinh nghiệm? Phải đọc những cuốn sách nào, và đặc biệt là phải đọc như thế nào? Với những tác phẩm kinh điển, chúng ta phải đối xử ra sao? Ngược lại, với những cuốn sách thông thường, có tính nhập môn, hoặc tổng quan, chúng ta nên áp dụng cách nào? Lợi ích của từng quyển sách có giới hạn và phải dừng lại ở đâu? Đó chỉ là một số phương diện cơ bản liên quan đến việc đọc sách để phát triển tư duy, và chúng ta nên tập trung vào cách đọc sách để tự học, bởi đó là mục đích của việc đọc sách này. Sự đọc sách để tìm sự an ủi trong những lúc khó khăn, để tìm sức mạnh tinh thần, giúp tâm hồn vượt qua những khó khăn của cuộc sống, để tìm kiếm niềm vui cho tinh thần, đều thuộc loại đọc sách để tự học, vì mỗi quyển sách mà tâm hồn được kích thích, mang lại sự mới mẻ về suy nghĩ, tốt lành và mỹ quan, bổ ích cho tinh thần và trí óc của chúng ta.

'Đọc sách để hiểu về bản thân mình'

Khi đọc sách sâu sắc, chúng ta không chỉ hiểu về thế giới bên ngoài mà còn hiểu rõ hơn về bản thân mình. Sách không chỉ là nguồn cảm hứng mà còn là công cụ để ta khám phá bản ngã...

Andre Maurois đã khuyên chúng ta một cách sâu sắc nhất: 'Tự làm cho bản thân xứng đáng với những tác phẩm mà ta đọc...'. Ông nhấn mạnh rằng việc đọc sách là một nghệ thuật để tìm lại cuộc sống của mình và hiểu biết nó sâu sắc hơn, thông qua sách.

Chúng ta thường tìm thấy bản thân mình trong những tác phẩm mà chúng ta đọc, giúp chúng ta thấu hiểu và thăng hoa với những tư duy đã từng nảy sinh trong trí óc và lòng ta. Đọc sách là một trải nghiệm thú vị, khi ta nhận ra những suy nghĩ sâu kín của mình được người khác công nhận và thể hiện một cách rõ ràng.

Một câu văn hay là câu văn đã kích thích tâm hồn và trí não của chúng ta, khiến chúng ta khám phá những điều sâu thẳm trong lòng. Andre Gide đã nói rằng việc đọc Dostoi ewsky, Nietzche hay Frend không chỉ mang lại sự khuyến khích mà còn giúp chúng ta không sợ hãi và do dự trong suy nghĩ của mình...

'Tôn trọng trong việc đọc sách'

Khi nói về sự tôn trọng, chúng ta đề xuất việc tạo ra một không gian đọc sách nghiêm túc, tĩnh lặng và trang trọng, như một buổi hòa nhạc hoặc một lễ hội trang trọng. Tránh việc đọc sách kèm với việc ăn uống, trò chuyện hoặc liên tục bị gián đoạn bởi điện thoại. Người đọc sách cần phải dành thời gian riêng để đọc, không bị xao lãng bởi các hoạt động khác. Hãy dành một thời gian cố định hàng tuần để đọc sách, như mỗi chiều chủ nhật hoặc một buổi chiều trong tuần.

Trong suốt cuộc đời của mình, tôi đã dành ít nhất 2 giờ mỗi tối để đọc sách từ khi tôi 21 tuổi. Thời gian này được coi như thời gian linh thiêng và không ai được làm phiền. Đây là thời gian tôi tận hưởng và không ai được phép làm gián đoạn. Tôi chỉ đọc những tác phẩm hay nhất trong thời gian đó.

Đương nhiên, trong thời gian đọc sách trang trọng đó, tôi chỉ chọn những tác phẩm xuất sắc nhất để đọc.

'Chọn lựa những tác phẩm xuất sắc'

Theo Jules Payot: 'Nếu được sống lại, tôi sẽ chỉ đọc những cuốn sách xuất sắc viết bởi những nhà văn tư tưởng vĩ đại. Đừng lãng phí thời gian và năng lượng vào những tác phẩm không đáng giá. Đọc sách chọn lọc là cách để nuôi dưỡng tinh thần và có một tương lai tốt đẹp.'

Sách hay không chỉ xuất sắc về văn chương mà còn về ý tưởng sâu sắc.

Một đặc điểm của sách hay là mỗi lần đọc lại, ta càng nhận ra sự phong phú và sâu sắc của nó. Sách thực sự xuất sắc sẽ luôn đầy sức hấp dẫn qua thời gian. Cần chọn những cuốn sách như 'Ngữ lục' của Pascal, 'Đạo đức Kinh', hay 'Dịch Kinh' làm sách gối đầu giường.

Sách hay không nhất thiết phải là 'sách bất tận'. Những cuốn sách kích thích tư duy mới mẻ và đầy ý nghĩa cũng là sách đáng đọc.

'Sách phải đặt ở bên đầu giường'

Sách bên đầu giường phải là nguồn cảm hứng và sự an ủi, đồng thời là nơi ta tìm thấy những tư duy sâu sắc và những gương mẫu cao quý. Nếu không cảm thấy khao khát và nhiều ý nghĩ khi đọc sách, thì tốt hơn là không nên đọc, giống như viết sách khi không có gì để nói. Sách bên đầu giường cần phải là những tác phẩm thực sự đáng đọc, không chỉ là để lấp đầy thời gian.

Như thức ăn, mỗi tâm hồn cần một loại sách riêng. Chúng ta phải trung thành với những tác giả phù hợp với mình, vì chỉ mình chúng ta mới biết điều đó nhất.

Có những cuốn sách bên đầu giường mà ta đọc như lễ kinh, nhưng cũng có những cuốn chỉ cần một cái nhìn, một cái tên tác giả cũng đủ làm ta cảm thấy được sự an ủi và khích lệ.

Ngoài những cuốn sách ưa thích, cũng cần giữ lại những tác phẩm đối lập để mở rộng góc nhìn và thách thức tư duy. Những người không đồng ý với quan điểm của ta thường là người giúp ta suy nghĩ sâu hơn và giữ vững lập trường.

'Uống nước từ nguồn gốc'

Đọc sách hay cần phải đọc nguyên văn. Nếu không thể đọc nguyên văn, thì phải đọc sách dịch. Nhưng sự hiểu biết chỉ là tạm thời. Văn dịch chỉ truyền đạt một phần ý nghĩa của nguyên văn. Do đó, để hiểu rõ, cần phải đọc nguyên bản. Đọc sách nguyên văn sẽ mang lại sự hiểu biết chân thực hơn.

Đọc sách dịch chỉ cho ta hiểu biết một phần ý nghĩa của nguyên văn. Do đó, cần phải đọc sách nguyên văn để hiểu rõ hơn. Đọc một trăm quyển sách nghiên cứu về một tác giả không bằng đọc một tác phẩm của tác giả đó. Học ngoại ngữ là cách tốt nhất để nâng cao kiến thức văn hóa và tri thức của bản thân.

Đọc sách nghiên cứu trước khi đọc tác phẩm chính của một tác giả không phải lúc nào cũng là ý kiến đúng. Đôi khi điều này chỉ làm hạn chế hiểu biết của ta. Mỗi người đọc sẽ có cách nhận xét và phản ứng riêng. Việc đọc sách nghiên cứu trước khi đọc sách chính là một sự bắt buộc đối với học sinh, sinh viên, nhưng không phải lúc nào cũng là cách hợp lý.

Trước khi đọc tác phẩm chính của một tác giả, không nên đọc sách nghiên cứu về họ trước, vì có thể làm mất tính tự phê phán. Đối với những người không có thời gian nghiên cứu kỹ lưỡng, việc đọc sách nghiên cứu trước có thể là cần thiết để trả lời cho các bài kiểm tra. Tuy nhiên, đối với những người tự học, việc 'đi sau' người khác không phải lúc nào cũng là lựa chọn tốt.

Dù phê bình của tôi không hoàn hảo như nhiều nhà nghiên cứu khác, nhưng đó là quan điểm của tôi, phản ánh trình độ hiện tại của tôi. Sau này, tôi sẽ đọc thêm các sách nghiên cứu khác để so sánh và điều chỉnh hoặc bổ sung ý kiến sai lầm của mình. Sự lợi ích của sách nghiên cứu là giúp ta so sánh các quan điểm với quan sát và suy luận của mình, không nên để chúng chi phối tư duy của ta. Đọc sách phải là một quá trình sáng tạo, không phải là sự mê muội. Đừng bao giờ hiểu biết một người qua lời giới thiệu của người khác. Sự thích và không thích thường không công bằng. Có điều gì đúng với tôi, điều đó là đúng; không đúng với tôi, là làm phiền.

Hầu hết các sách nghiên cứu ngày nay ở Việt Nam chỉ là việc tái bản những ý kiến của người khác, không có gì mới mẻ, đặc biệt là các sách giáo khoa. Điều này làm cho những sai lầm của người trước được truyền dạy lại mãi như một truyền thống, điều đáng thương tội không biết khi nào sẽ chấm dứt.

'Sách có quá nhiều chú giải'

Nhiều người tin rằng đọc sách có nhiều chú giải và phê bình sẽ giúp hiểu tác giả rõ hơn.

Trong việc đọc sách, ta cần tiếp xúc trực tiếp với sách, không nên để nhiều người xen vào ảnh hưởng quá nhiều. Có những quyển sách dịch cũng như có nhiều chú giải, làm mất đi sự hứng thú tự nhiên của ta đối với tác phẩm. Sự bác học của những chú giải thường làm nhiều phiền não hơn là hữu ích. Ta mong muốn có thời gian lắng nghe tiếng thở dài trong lòng mình khi tiếp xúc với tác phẩm đó...

Đọc sách cần phải tìm đến nguồn gốc chân chính, đừng vội vã đọc sách về tác giả do người khác viết lại.

Đồng thời, cần tiếp xúc trực tiếp với tác phẩm đó trong thời gian đủ để hiểu rõ hơn.

Để minh họa, nếu bạn muốn tìm hiểu về Pascal, hãy đi thẳng vào tác phẩm của ông, không cần phải đọc những sách phê bình về ông trước.

Hãy bắt đầu với Pascal ngay, nhưng hãy hiểu về bối cảnh lịch sử và đời sống của ông trước. Sau khi đọc và suy ngẫm tác phẩm của ông, bạn có thể đọc các sách phê bình nếu có thời gian.

Đọc sách cần phải đọc đi đọc lại nhiều lần.

Khi đọc sách, hãy chắc chắn đọc sách mình đã mua, không nên mượn sách để tránh việc phải trả lại sau này.

Đọc sách nhiều lần không chỉ giúp nhớ bài mà còn giúp hiểu sâu hơn về những nội dung phức tạp.

Không nên dừng lại khi gặp khó khăn khi đọc sách, điều này chỉ làm giảm khả năng hiểu biết của bạn về nội dung.

Quan trọng là đi tới cùng, chỉ khi đó bạn mới thể hiểu được ý nghĩa sâu sắc của sách.

Khi viết, có những tác giả không muốn làm cho ý tưởng của họ mờ nhạt bằng cách sử dụng từ ngữ thông thường, không đủ để diễn đạt ý nghĩa của họ.

Đọc sách để hiểu được điều không thể diễn đạt bằng lời, được gọi là 'ý tại ngôn ngoại', là một trải nghiệm tinh thần sâu sắc.

Như Phật đã dạy, những lời giảng của Ngài chỉ là con đường dẫn đến Đạo, không phải là Đạo chính mình.

Việc đọc những cuốn sách vượt xa hiểu biết của chúng ta là một nguyên tắc quan trọng trong việc mở rộng tầm nhìn và tiến bộ về mặt tinh thần.

Chỉ có bằng sự cố gắng liên tục mới có thể tiến bộ trong việc hiểu biết và phát triển tinh thần. Đọc những cuốn sách cao cấp hơn là một cách để làm điều đó.

Đọc sách cùng trình độ với mình không có ích gì, vì chỉ làm ta nghe thấy tiếng của chính mình. Tác giả không cao hơn ta thì không giúp ích được. Dù có khi ta không hiểu họ, nhưng cũng có khi ta vượt qua họ, và nếu cần, ta cũng đối đầu với họ.

Sau khi đọc xong một quyển sách, dù ta không hiểu hết ý tưởng của tác giả, ta cũng cảm thấy thay đổi trong tinh thần của mình. Những phần khó hiểu của họ thường khiến ta suy nghĩ nhiều hơn khi chúng không được diễn đạt một cách rõ ràng.

Khi kết bạn, nên chọn những người cao hơn mình về đức đạo, và khi đọc sách, nên chọn những quyển cao hơn trình độ hiểu biết của mình để tiến bộ trong tri thức.

Trước khi phê bình một quyển sách, hãy dành một tấm lòng thiện cảm cho nó. Dù tác phẩm có không hay đến đâu, người viết cũng đã bỏ rất nhiều công sức và tâm trí vào đó.

Trước khi phê bình một quyển sách, hãy dành một chút hy vọng và tin tưởng cho nó. Dù tác giả có không tốt đến đâu, họ cũng đã bỏ nhiều công sức vào tác phẩm của mình. Hãy để cho cuốn sách cơ hội thể hiện giá trị của nó.

Nhiều người viết văn khó đọc vì nhiều lý do khác nhau. Có khi họ không giỏi diễn đạt ý tưởng của mình một cách rõ ràng, hoặc là tác giả có phong cách lập dị... Tuy nhiên, ta nên cố gắng hiểu và thông cảm với họ, có khi họ sẽ đền đáp bằng sự hậu tạ.

Thói quen 'hễ đồng ý là tốt, không đồng ý là xấu' khiến ta mang theo thành kiến khi đọc sách. Nếu có nhiều thiên kiến, đặc biệt là ác cảm, thì chắc chắn ta không thể hiểu sâu sắc ý đồ của tác giả.

Cần nhớ ôn lại những gì ta đã hiểu hoặc đã suy nghĩ về vấn đề của quyển sách trước khi đọc lại. Điều này giúp ta tìm hiểu cách tác giả giải quyết vấn đề và đối phó với các ý kiến khác nhau.

Trước khi bắt đầu đọc sách, cần suy nghĩ và hiểu biết trước ít nhiều. Ta cần xác định liệu tác giả đồng ý hay không đồng ý với quan điểm của mình, và nếu có đồng ý, thì đồng ý ở điểm nào. Đọc mục lục trước khi bắt đầu có thể giúp ta hiểu về đề tài của sách.

Không chỉ riêng việc đọc sách, mà cả việc nghe diễn thuyết cũng vậy. Cần phải ôn lại những gì đã hiểu hoặc đã suy nghĩ về đề tài trước đó để có thể theo dõi một cách hào hứng. Nếu không, ta chỉ nghe mà không nhận thấy được những ý tưởng mới mẻ của diễn giả.

Đọc sách không chỉ là để chấp nhận tất cả những gì sách nói, cũng không nên phản đối mọi điều một cách mù quáng.

Việc đọc sách giống như nuôi dưỡng tinh thần. Như thức ăn tiêu hóa, kiến thức mới được hấp thụ nhờ so sánh và đối chiếu với kiến thức đã có. Mỗi quyển sách mình thích đều chứa đựng những cảm xúc sâu sắc, kích thích tinh thần.

Khi đọc sách, cần phải đồng hành với tác giả trong suy nghĩ. Để hiểu sâu hơn, người đọc cần phải so sánh tư duy của tác giả với kiến thức và kinh nghiệm cá nhân.

So sánh và đối chiếu giúp ta hiểu sâu hơn về chính bản thân mình. Một tư tưởng trong sách có thể làm ta nhận ra những ý tưởng sâu kín mà từng đề cập hoặc nhận biết một cách vô thức. Ta nên giữ thái độ hữu ích khi đối mặt với tư tưởng của những tác giả khác.

Đọc sách không nên hoàn toàn tin tưởng mà cũng không nên phản đối mù quáng. Thái độ cân nhắc và đánh giá có ích hơn trong việc tiếp nhận kiến thức từ sách.

Phản đối sách là quyền của mỗi người, nhưng chỉ khi họ đã cố gắng hiểu quan điểm của tác giả một cách đầy đủ.

Phản đối tác giả không phải là ép họ chấp nhận ý kiến của mình, mà là để họ tự suy nghĩ và cân nhắc quan điểm của mình một cách tự do hơn.

Sự phản đối không nên chỉ là để chống lại mà không có lý do. Phê bình và phản đối là hai khái niệm khác biệt. Phản đối vô căn cứ thường chỉ là cách để tự cao tự đại, không phải là dấu hiệu của sự thông thái.

Trước khi đọc sách, cần phải đặt ra một vấn đề cụ thể hoặc một câu hỏi để tìm kiếm câu trả lời.

Khi gặp sách hay, không nên đọc như đọc tiểu thuyết giải trí. Cần phải đọc một cách chăm chỉ và tập trung để hấp thụ kiến thức một cách hiệu quả.

Cần hiểu rằng sách về tư duy thường đề cập đến nhiều vấn đề. Không cần phải hiểu hết mọi điều trong sách. Chỉ cần chọn một vấn đề để tạo ra câu hỏi và tự tìm kiếm một giải pháp tạm thời trước khi đọc sách.

Cách tác giả giải quyết vấn đề sẽ như thế nào? Có phù hợp với quan điểm của bạn không? Nếu không, quan điểm của tác giả có vững chắc không? Đọc sách như vậy mới thực sự hữu ích.

Nếu trước khi đọc một tác phẩm, bạn đọc được một bài phê bình, hãy sử dụng ngay bài phê bình đó. Xem nó đã bổ sung thêm gì về quyển sách. Tạo ra một câu hỏi từ đó và tìm kiếm trong sách theo hướng đó.

Ví dụ, nếu bạn muốn đọc Luận Ngữ, hãy đặt ra những câu hỏi như sau: - Khổng Tử nghĩ gì về giáo dục? - Ai là người quân tử theo quan điểm của Khổng Tử? - Người quân tử có thể sống trong xã hội hiện nay không? - Quan điểm về nhân sinh của Khổng Tử như thế nào? Có khác biệt với Lão Tử không? ở điểm nào?

Có thể đặt ra hàng trăm câu hỏi và vấn đề khác nhau tùy thuộc vào sở thích. Nhưng quan trọng là phải đặt ra từng vấn đề và tìm giải pháp cho từng vấn đề, nếu không, sẽ không hiểu được gì cả.

Tìm ra một vấn đề hoặc một câu hỏi, sau đó mở sách ra và đọc theo hướng đó, bạn sẽ thấy rất thú vị.

Hoặc như lời của một nhà phê bình: “Đạo trung dung không chấp nhận cực đoan, không quá lố, không nghiêm túc, chính là chủ nghĩa chiết trung đó”. Từ đó, chúng ta có thể đặt ra câu hỏi: Đạo Trung dung của Khổng Tử có phải là chủ nghĩa chiết trung không?

Hoặc theo một phê bình khác: “Xã hội Việt Nam bị ảnh hưởng bởi thuyết trung dung, dẫn đến một xã hội rối ren không biết làm sao, không phân biệt được điều tốt và xấu... Trung dung chỉ là một lối thoát tàn nhẫn và là nơi chứa đựng sự dối trá”.

Từ đó, ta có thể đặt ra câu hỏi: Đạo Trung dung có phải là lối thoát tàn nhẫn và nơi chứa đựng sự dối trá không? Thực sự, thuyết Trung dung có ý nghĩa như vậy không?

Đó là cách sử dụng các phê bình của người khác để tạo ra câu hỏi cho bản thân, và sử dụng chúng như hướng dẫn khi đọc sách.

Tóm lại, tôi thường ứng dụng phương pháp này: đầu tiên, khi đọc một quyển sách, tôi cố gắng duy trì tinh thần tích cực. Chỉ có tinh thần tích cực mới giúp tôi hiểu được ý đồ của tác giả. Tiếp theo, tôi đảo chiều và đánh giá nó như một người phê bình. Tôi tìm mọi điểm yếu của nó, phê phán nghiêm ngặt như một kẻ đối lập. Cuối cùng, với tư cách một người học trò, tôi tìm lý do để ủng hộ nó, thậm chí là những lý do mà chỉ người hâm mộ mới chịu. Nhờ cách làm này, tôi nhìn nhận được cả hai mặt của một quyển sách, từ đó phê bình của tôi mới có giá trị. Phương pháp này đã giúp tôi tránh xa mọi sự phê phán không công bằng.

12. Làm thế nào để nghiên cứu một hệ thống tư tưởng?

Để hiểu sâu sắc về một hệ thống tư tưởng, cổ hay hiện đại, chỉ có một cách duy nhất: tiếp cận các tác phẩm cơ bản. Ví dụ, muốn hiểu về chủ nghĩa “khắc kỷ”, bạn phải làm gì? Tạm thời hãy bỏ qua việc đọc các tóm tắt về chủ nghĩa này trong sách sử học triết học. Đừng theo đuổi lối học của học sinh trường học. Thay vào đó, bạn phải đọc ngay các tác phẩm cơ bản của phong trào này. Nghĩa là, hãy đào sâu vào quyển “Entreiens d’Epictète” của Adrien và Courdaveaux phiên dịch (Paris Perrin. 1908). Đừng chọn quyển “Manuel d’Epictète” vì nó chỉ là một bản tóm tắt khô khan và không thể thể hiện đầy đủ tư tưởng của nhà triết học này. Bạn cũng có thể đọc quyển “Pensees de Marc-Aurele”. Quyển này cũng rất hấp dẫn. Hoặc bạn có thể đọc quyển “Lettres à Lucilius” của Séneque. Chỉ cần đọc một trong ba quyển trên, bạn đã có đủ tư liệu để hiểu rõ về chủ nghĩa này mà không cần sự giải thích từ các nhà phê bình.

Phải tin tưởng vào sức mạnh của sự phê phán của mình trước hết: tiếng nói đó sẽ là tiếng nói chân thành và tự nhiên nhất.

13. Làm thế nào để hiểu biết được học thuyết mới?

Dù là đối với những lý thuyết mới, phương pháp vẫn giống như trước. Ví dụ, khi nghiên cứu học thuyết phân tâm của Freud. Mọi người đều muốn hiểu nó như thế nào? Sách báo đề cập đến nó nhiều, nhưng thực sự, chỉ có khi đọc mới thấy nó thật sự sâu sắc.

Biết đến học thuyết Freud nhưng chỉ đọc mấy quyển Introduction à la Psychanalyse hoặc Science des rêves thì cũng chỉ biết một phần nào đó, nhưng quan trọng nhất vẫn là phải bắt đầu từ những quyển đó.

Nhiều người có kiến thức khá, nhưng lại chỉ đọc những sách khen ngợi hoặc chỉ trích học thuyết Freud mà chưa từng đọc tác phẩm của Freud. Điều này làm họ tự mình bị kiểm soát, và không đủ tư cách và tài liệu để đánh giá xem những phê bình đó có chính xác hay không?

Tóm lại, luôn nên tìm đọc các tác phẩm trực tiếp của tác giả trước khi đọc phê bình, hoặc nếu không có, thì chỉ nên đọc những tác phẩm có giá trị. Ngay cả khi chỉ đọc một phần của các tác phẩm đó, ta cũng sẽ hiểu được nhiều hơn là đọc toàn bộ các sách tóm tắt.

14. Tác hại của việc đọc những tóm tắt.

Sử dụng sách tóm tắt làm nguy hiểm cho người học mới. Đọc một bài tóm tắt về một lý thuyết hoặc một quyển sách tóm tắt kiểu Reader’s Digest của Mỹ không phải là cách học hiệu quả. Chúng chỉ hữu ích để làm tươi mới ký ức cho những người đã biết rõ, chỉ cần một vài câu để nhắc lại những gì họ đã biết. Tuy nhiên, bắt đầu học mà sử dụng sách tóm tắt là một sai lầm lớn. Ngay cả khi đã hiểu, việc sử dụng sách tóm tắt cũng nguy hiểm: những ý tưởng phong phú đã bị hạn chế thành một vài câu khô khan, không còn sự sống động, không còn sự linh hoạt, và tư duy bị gián đoạn. Sách tóm tắt chỉ là 'táo kết', 'khô khan' của tri thức, chỉ nhằm mục đích 'nấu cao' lại kiến thức của con người, trở thành một vấn đề chuyên môn của một số người dạy học.

Trong một thời gian ngắn, việc hiểu biết một chương trình lớn và tham lam buộc ta phải thu gọn mọi kiến thức của con người vào vài trang sách để tiết kiệm thời gian. Chúng ta đã quên rằng văn hoá là một vấn đề phẩm chất, không phải là lượng, và cũng là một vấn đề thời gian. Lợi ích của sách tóm tắt chỉ làm cho chúng ta có cái nhìn tổng quan, thiếu sót về phần sâu sắc… đó là phần cần thiết để đào sâu vào tâm trí con người.

15. Viết lại những gì đã đọc.

Đọc sách cần phải chăm chú, sau khi đọc xong cần phải biết tổng hợp lại như thế nào. Đọc sách cần phải suy nghĩ, và muốn suy nghĩ sâu sắc, việc viết lại và tóm tắt những gì đã đọc là phương pháp hiệu quả nhất.

Tuy nhiên, việc chép lại và tóm tắt vẫn là hành động thụ động. Chúng ta cũng phải biết đưa ra cảm nhận của chính mình, hoặc ý kiến của chúng ta phản đối với tác giả, lọc lựa những gì cần giữ lại, những gì cần loại bỏ. Tuy nhiên, trước hết, không nên có thái độ phản đối mà cần có sự thông cảm, vì đó là điều kiện cần để hiểu tác giả. Cần phải đặt bản thân vào hoàn cảnh của tác giả, để nhìn từ góc độ của tác giả để hiểu sâu hơn về cảm xúc và tư duy của tác giả.

Sau khi đọc xong, và nếu có thể, sau khi đã đọc lần thứ hai hoặc thứ ba, hãy quay lại và thể hiện cảm xúc thật của bản thân. Không cần viết một bài luận dài, chỉ cần tóm tắt cảm nhận của bạn trong vài dòng là đủ, nếu bạn muốn hiểu rõ hơn về chính mình.

Đây là một ví dụ về cách đọc sách của Felix Pecaut, một nhà giáo dục người Pháp. Ông đã viết một quyển sách nổi tiếng có tựa đề là “Quinze ans d’éducation” (Mười lăm năm giáo dục). Cuốn sách này là kết quả của việc đọc sách hàng ngày của ông. Mỗi buổi sáng, ông ngồi lại với bàn viết, tóm tắt những đề tài cho sinh viên của trường Sư phạm Fontenay-aux-Roses. Đề tài thảo luận thường là về một quyển sách ông vừa đọc. Mặc dù ông là một người rất giàu kinh nghiệm, nhưng ông không thảo luận theo cảm hứng, ông thiết lập cho mình một kỷ luật nghiêm ngặt là phân tích các điểm yếu sẽ được thảo luận. Mỗi ngày, ông viết thêm một vài trang… cuốn sổ tập ký ức trở thành cuốn sách danh tiếng, trong đó ông ghi lại cảm nhận riêng của mình với mục đích kiểm soát và tổ chức lại tư duy của mình. Ông cho rằng không có cách nào hiệu quả hơn để đọc sách.

Tóm lại: Đọc những cuốn sách 'vĩ đại', những cuốn sách thú vị; đọc trực tiếp mà không phải chạy tròn; đọc nhiều lần, lần đầu để hiểu cơ bản và tổng quan, lần thứ hai để tập trung vào chi tiết; phải dũng cảm đọc những cuốn sách khó để thúc đẩy suy nghĩ và phải tự đặt câu hỏi trước để sau đó kiểm soát lại; phải đọc những cuốn sách có giá trị, thậm chí chỉ đọc một phần, nhưng đọc ngay nguyên văn còn hơn là đọc lại các bản tóm tắt khô khan: sau khi đọc xong, nên ghi lại cảm nhận của mình một cách đơn giản và chân thành.

Đọc sách mà thiếu lòng say mê, nhiệt huyết, đọc một cách thụ động… đó là một tật xấu cần tránh. Nhiều người đọc sách để tránh suy nghĩ: đọc sách và tin tưởng hoàn toàn vào sách, mà không dám phản đối, thì thà không đọc sách còn hơn. Đọc sách như vậy tức là phá hủy tư duy và cá nhân của chúng ta. Đọc sách để mở rộng tầm nhìn, để khám phá sâu thẳm trong lòng, để tìm thấy bản ngã thực sự và sâu sắc của mình, để làm giàu tinh thần, đó mới là lý do đáng để đọc sách.

'   16. Xem bản mục lục khi đọc sách.   '

Tựa đề của một quyển sách chỉ là lối vào để hiểu tư duy của tác giả. Nó giúp chúng ta nhanh chóng nhận ra cấu trúc của quyển sách, hiểu được cách tiếp cận của tác giả. Sau khi đọc xong bản mục lục, rõ ràng và tỉ mỉ, chúng ta biết trước quyển sách sẽ giúp chúng ta như thế nào…

Khi nghiên cứu và học hỏi, không có bản mục lục thật là khó chịu. Nhiều tác giả chỉ làm bản mục lục một cách bắt buộc. Điều này là thiếu sót nghiêm trọng. Với nhiều cuốn sách, nếu phải tạo bản mục lục riêng cho mỗi cuốn, thật là một công việc vất vả. Đặc biệt, những cuốn sách nghiên cứu và học thuật cần có bản mục lục chất lượng. Nhìn vào bản mục lục của các tác phẩm nghiên cứu từ phương Tây, ta thấy chúng rất đáng quý. Họ không chỉ làm bản mục lục cẩn thận, mà còn sắp xếp bản mục lục theo thứ tự chủ đề.

Bản mục lục trong quyển sách là một bản đồ đầy đủ, giúp chúng ta không bỏ sót bất kỳ chi tiết nào. Sau khi đọc xong, bản mục lục giúp ta ôn lại các khái niệm chính và khi cần, ta có thể dễ dàng tìm kiếm những thông tin đã đọc. Nó giúp tư duy của chúng ta trở nên có cấu trúc. Thiếu bản mục lục, sau khi đọc xong, tâm trí chúng ta trở nên lộn xộn và không có hệ thống.

Mytour (Trạm Đọc)

Theo Chung ta