Một tìm hiểu mới về Bồ Tát Quán Âm tại Việt Nam

Xác định sự hiện diện của Bồ Tát Quán Âm nữ thần tại Việt Nam

Trong bối cảnh này, sách Phật Bà Bể Nam - Truyện của Quán Âm Diệu Thiện tại Việt Nam  của tác giả Nguyễn Tô Lan và Rostislav Berezkin (NXB Đại Học Sư Phạm phát hành vào đầu tháng 4) đã khám phá sơ bộ về hình tượng nữ thần Quán Âm lưu hành ở Việt Nam, mở đường cho những nghiên cứu đa ngành về vị Bồ Tát đã trở thành Phật Bà trong lòng người Việt.

Cuốn sách này bao gồm bốn phần chính. Phần mở đầu 'Đạo luận' tổng quan về câu chuyện về Quán Âm Diệu Thiện ở Việt Nam và Trung Quốc. Các Chương I, II, III đi sâu vào việc nghiên cứu các phiên bản khác nhau của câu chuyện Quán Âm Diệu Thiện trong các thể loại như bảo quyển, tiểu thuyết, truyện thơ Nôm... ở Việt Nam từ thế kỉ XVII đến đầu thế kỉ XX.

Thụy qua việc nghiên cứu tài liệu sưu tầm và phân tích chi tiết trong cuốn sách, tác giả Nguyễn Tô Lan và Rostislav Berezkin đã bắt đầu làm sáng tỏ quá trình truyền bá, tiếp nhận và kết hợp hình ảnh của Quán Âm (Avalokiteśvara) trong Phật giáo với tín ngưỡng dân gian Việt Nam.

Theo hai tác giả từ nhiều nghiên cứu trước đây, có thể nhận thấy rằng ở Việt Nam có sự kết hợp giữa Quán Âm trong kinh điển Phật giáo, Quán Âm Trung Quốc hóa và Quán Âm Việt Nam hóa.

Nói cách khác, đó là sự kết hợp giữa hình ảnh nữ thần Quán Âm với các hình ảnh khác; hoặc giữa các dạng khác nhau của Quán Âm hoặc được gọi bằng tiếng Phạn, hoặc bằng tiếng Trung, hoặc bằng cách gọi của dân gian Việt Nam, trong đó phổ biến nhất là Quán Âm Toạ Sơn, Quán Âm Tống Tử (Quán Âm Thị Kính), Quán Âm Hương Sơn (Đức Chúa Ba, cô Ba), Quán Âm Đại Bi (Phật Bà Nghìn Mắt Nghìn Tay)...

Điểm quan trọng nhất trong việc xác định sự hiện diện của hình tượng nữ Bồ Tát Quán Âm đã được cộng đồng học giả quốc tế chấp nhận từ năm 2001 thông qua nghiên cứu quan trọng của Glen Dudbridge về truyền thống về Quán Âm Diệu Thiện.

Ở đó, chỉ khi Phật tử về công chúa Diệu Thiện xuất hiện vào đầu thế kỉ XII, quá trình biến hình thành Quán Âm nữ tại Trung Quốc mới được thiết lập.

Diệu Thiện, một nữ công chúa từ bỏ cuộc sống hoàng gia và hôn nhân để tập trung vào việc tu hành Phật pháp, giải thoát cho chúng sinh khỏi đau khổ trong địa ngục.

Trải qua hàng ngàn kiếp nạn, nhiều trong số đó được gây ra bởi cha mình, nàng tu hành thành tựu trên núi Hương Sơn. Nàng đã hi sinh một phần cơ thể của mình (tay và mắt) để chữa bệnh cho vua cha thoát khỏi căn bệnh nặng.

Cuối cùng, đã truyền đạt được cho cả gia đình tu hành, tất cả đều thành tựu bất tử trong cõi Phật và chính nàng trở thành Đại Từ Đại Bi Quán Thế Âm Bồ Tát được thờ phụng mãi mãi.

Câu chuyện về Quán Âm Diệu Thiện là một dấu mốc quan trọng, cũng là điểm bắt đầu định rõ thời điểm Quán Âm trở thành một nữ thần được thờ phụng.

Dựa trên quan điểm này và dựa trên các tài liệu thực tế đáng tin cậy hiện có, đặc biệt là vào năm 1313, thiền sư Huyền Quang khi đề cập đến mục đích xây dựng chùa Đại Bi đã nhắc đến Phật tử Diệu Thiện khuyến khích mẹ theo đạo Phật, tác giả Nguyễn Tô Lan và Rostislav Berezkin đã bắt đầu xác nhận rằng, hình ảnh nữ thần của Quán Âm liên quan chặt chẽ với câu chuyện Diệu Thiện đã được lan truyền ở Việt Nam.

Một cuốn sách nghiên cứu đòi hỏi sự công phu

Quán Âm là một trong những chủ đề mà hai tác giả Nguyễn Tô Lan và Rostislav Berezkin đã quan tâm từ khá sớm. Tuy nhiên, chỉ khi họ có cơ hội gặp nhau tại một hội thảo quốc tế ở Đài Loan vào năm 2007, họ mới bắt đầu trao đổi với nhau về nghiên cứu của mình và nhận ra rằng họ có thể chia sẻ cùng một sự quan tâm về một chủ đề nghiên cứu.

Trong khoảng thời gian từ 2015-2016, tác giả Nguyễn Tô Lan và Rostislav Berezkin đã cùng nhau làm việc trên các tư liệu tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, các thư viện và trung tâm lưu trữ khác. Hai tác giả cũng đã thăm nhiều chùa và viện bảo quản nhiều tài liệu Hán Nôm; điều tra các bia văn và bản gốc ở nhiều khu vực của Việt Nam.

Trong quá trình này, nhiều tài liệu nghiên cứu mà công chúng không có được đã được hai tác giả thu thập. Đồng thời, các vấn đề nghiên cứu về Bồ Tát Quán Âm cũng dần được hình thành một cách rõ ràng và có tổ chức.

Năm 2018, tác giả Nguyễn Tô Lan tìm thấy một bản truyện Quán Âm Diệu Thiện viết bằng chữ Nôm tại Đài Loan, mở ra một phần của chương trình thu thập tài liệu nước ngoài của hai tác giả.

Giáo sư Vu Quân Phương (Đại học Columbia, Hoa Kỳ) nhận xét về cuốn sách này: “Hai tác giả đã có đóng góp quan trọng trong việc theo dõi sự phát triển của câu chuyện Diệu Thiện thông qua nghiên cứu chi tiết trên các văn bản quý hiếm tại Việt Nam”.

Tiến sĩ Nguyễn Nam (Đại học Fulbright Việt Nam) bày tỏ: “Phật Bà Bể Nam thực sự là một thành tựu đẹp của sự hợp tác nghiên cứu quốc tế giữa Việt Nam và Nga'.

Ông cũng nói rằng 'Số lượng tài liệu tham khảo ấn tượng với nhiều văn bản quý như Hương Sơn Bảo Quyển (sao chép lại tại Hà Nội vào năm 1772), hoặc Quán Âm Tế Độ Bản Nguyện Chân Kinh (cũng được sao chép tại Hà Nội vào năm 1887) đã được nghiên cứu kỹ lưỡng, cho thấy quá trình truyền bá và tái sinh của văn bản Phật giáo chung, cũng như tín ngưỡng về Quán Thế Âm đặc biệt trong khu vực Đông Á'.