Năm mới, cội nguồn của người Hà Nhì ở vùng đất tận cùng bản địa

Đặt bước chân qua cột mốc số 0 A Pa Chải tại cực Tây quê hương, bây giờ chúng tôi quyết định trở về con đường Mù Cả – Pác Ma thuộc huyện Mường Tè, Lai Châu để tận hưởng không khí tết truyền thống của bà con dân tộc Hà Nhì.

Du lịch Lai Châu để chứng kiến người Hà Nhì ăn tết theo phong tục cổ truyền

Con đường đèo Mù Cả – Pác Ma đẹp như tranh vẽ, giống như đèo Lò Xo trải dài qua Trường Sơn, không chỉ là những khúc quanh uốn cong mà còn nằm rải rác giữa bức tranh xanh thẫm của rừng núi.

Điều bất ngờ và may mắn khi thăm vùng đất cuối cùng của miền Tây Bắc vào dịp người Hà Nhì đang ăn tết theo phong tục cổ truyền đã khiến chúng tôi gắn bó với nơi này suốt 3 ngày.

Tết giữa bồn hơi mây và núi non

Khu định cư của người Hà Nhì tản bốc khắp Mường Nhé, Mường Tè. Họ gắn bó chặt chẽ, quan hệ họ hàng đậm đà, ràng buộc vượt thời gian. Thế nhưng, việc tổ chức lễ tết lại đa dạng, do cộng đồng dân bản linh hoạt sắp xếp theo tình hình địa phương.

Mặc dù vậy, theo truyền thống, tết của người Hà Nhì phải diễn ra đúng vào ngày thìn và sau khi mùa màng đã được gặt hái. Trong năm nay, thung lũng Ka Lăng (Mường Tè) của người Hà Nhì đã tổ chức lễ tết vào tháng 10, xã Mù Cả thuộc Mường Tè lại chọn tháng 11, và xã Sín Thầu – Mường Nhé ghi chú tháng 12.

Từ sớm, khi thị tứ Pác Ma ven sông Đà vẫn trong giấc ngủ, chúng tôi lao động xe hơn 20km quay về trung tâm xã Mù Cả. Con đường này, cảm giác gió lướt nhẹ, mây trôi, tạo nên không khí yên bình, khiến du khách không muốn rời đi. Lúc này, bà con người Hà Nhì đã sẵn sàng bày tỏa bàn thờ, chuẩn bị cúng tổ tiên.

Theo lời hướng dẫn của cộng đồng, chúng tôi đến thăm ông Pờ Lóng Tơ – người nghiên cứu sử thi, trường ca… của dân tộc Hà Nhì.

Mặc dù bận rộn với lễ cúng bái đầu năm, ông vẫn giải thích tỉ mỉ về từng nghi lễ truyền thống: Bàn thờ cúng đầu năm của người Hà Nhì thường chia thành 3 phần thờ tổ tiên, thầy cúng và quan tướng bảo hộ. Phần lễ vật ngoài rượu trắng còn có bát canh nấu giò heo. Tuy nhiên, gia chủ phải phân biệt rõ ràng. Chân giò đã rút móng dành cho tổ tiên. Riêng đùi, bắp giò cúng thầy cúng, quan tướng để bảo vệ gia đình. Không có việc thắp hương khi cúng.

Dù ở xa hay bận rộn với công việc, vào ngày tết, người Hà Nhì tạm quên mọi lo toan, quay về nhà để sum họp gia đình, cúng tổ tiên và thăm viếng họ hàng gần xa.

Vù Ha De, người sống ở Mường Nhé, hằng năm lại vượt qua hơn một trăm cây số để quay về gặp mẹ và anh em. Có không ít trường hợp người đi làm ăn ở Hà Nội, thậm chí ở miền Trung cũng không phải là ngoại lệ.

Theo quan niệm của người Hà Nhì, việc đón khách đến nhà trong những dịp lễ tết được xem là điềm lành. Nhưng nếu khách không uống rượu, điều này coi như là điều kiêng kị. Do đó, rượu được rót liên tục để đảm bảo khách khi rời đi đã đủ “lắc lư”.

Dù được biết đến với lòng hiếu khách và sự tôn trọng trật tự trong gia đình, người Hà Nhì rất nghiêm túc về quy tắc. Con dâu, chẳng hạn, không được phép ngồi chung bàn ăn với bố chồng hay anh chồng. Hơn nữa, khi có khách đến thăm nhà, phụ nữ thường giữ thái độ kín đáo.

Hội xòe trong ngày tết

Đến bản Cừ Xá cách Mù Cả 15km về phía Nam, có một xóm nhỏ gồm 21 hộ dân sống rải rác trên sườn núi giữa bốn bề rừng xanh tươi mát mắt. Làng nhìn xuống con suối Nậm Ma quanh năm nước chảy cuồn cuộn, tạo nên khung cảnh hoang dã, thơ mộng.

Nếu không có chiếc cầu khỉ bắc qua suối để những người dân bản có thể di chuyển hàng ngày, Cừ Xá sẽ trở thành một thế giới hoàn toàn khác biệt so với cuộc sống ở các xã khác. Mặc dù cuộc sống của người dân bản chưa phải là thịnh vượng, nhưng nó vẫn ổn định nhờ vào nghề nông và việc được Nhà nước hỗ trợ mỗi năm các khoản bảo vệ rừng.

Do đó, rừng ở vùng Cừ Xá cũng như Mù Cả được bảo tồn chặt chẽ, không gặp tình trạng tàn phá như các vùng lân cận khác.

Chúng tôi đã đến đây vì nghe nói người dân bản duy trì rất tốt những nghi lễ và tập quán truyền thống của người Hà Nhì, đồng thời, phụ nữ trong bản được khen ngợi về sự cần cù, trung thành, và kỹ năng thêu thùa thổ cẩm tinh tế.

Đứng bên bờ suối, quan sát nhóm thanh niên vượt qua cầu khỉ trở về bản chúc tết gia đình và từ rẻo cao, tiếng chiêng và trống vang lên, là dấu hiệu cho ngày tết mới, như một lời mời chúng tôi ở lại tham gia hội xòe qua đêm.

Vào buổi tối, cơn gió thỉnh thoảng qua, mang theo hơi lạnh của núi rừng. Tiếng chiêng và trống đã bắt đầu, các cô gái xinh đẹp trong trang phục dân tộc rực rỡ như những đóa hoa rừng mới nở, nhảy nhót nhịp nhàng trong đêm.

Tây Bắc là nơi ẩn chứa nhiều điều thú vị và mới lạ. Mỗi chuyến đi khảo sát của chúng tôi là cơ hội để khám phá những điều tuyệt vời. Trở lại Mường Nhé và Mường Tè lần này, chúng tôi được trải nghiệm tết đậm chất dân tộc Hà Nhì giữa vùng núi xanh ngắt.

Theo Trần Thế Dũng/Tuổi trẻ

***

Tham khảo: Hướng dẫn du lịch tại Mytour.com