Nefertiti

Nefer-neferuaten Nefer-titi (/ˌnɛfərˈtiːti/; khoảng năm 1370 TCN – khoảng năm 1330 TCN) là Vương hậu của Ai Cập và là vợ chính thức của Pharaoh Akhenaten, thường được biết đến qua danh hiệu Amenhotep IV. Nefertiti và chồng đã thực hiện một cuộc cách mạng tôn giáo lớn, chỉ thờ duy nhất một thần, Aten, hay đĩa Mặt Trời. Bà cùng chồng trị vì Ai Cập trong thời kỳ được xem là thịnh vượng nhất của Ai Cập cổ đại.

Có giả thuyết cho rằng sau khi chồng bà qua đời, Nefertiti đã tiếp tục trị vì với danh xưng Neferneferuaten. Nếu điều này chính xác, triều đại của bà chứng kiến sự sụp đổ của Amarna và việc Ai Cập chuyển đô về Thebes. Sau đó, bà nhường ngôi cho con rể và con chồng của mình, Tutankhamun.

Bà được biết đến trong lịch sử Ai Cập với bức tượng đất nung chỉ còn một mắt, và trở thành một trong bốn Nữ chúa vĩ đại của Ai Cập cổ đại, cùng với Cleopatra, Hatshepsut và Nefertari.

Thân thế

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Nefertiti chính là công chúa Tadukhipa (hay Tadukhepa) từ Vương quốc Mitanni. Lịch sử ghi nhận công chúa Tadukhipa kết hôn với Pharaoh Amenhotep III để thắt chặt quan hệ giữa hai đế chế. Sau cái chết của Amenhotep III không lâu, Tadukhipa tái hôn với con trai của ông, Amenhotep IV (sau này là Akhenaten).

Có ý kiến khác cho rằng bà là con gái hoặc cháu gái của Ay, người đã lên nắm quyền sau cái chết của Tutankhamun, nhưng quan điểm này đã bị bác bỏ.

Thời điểm chính xác của lễ cưới giữa Nefertiti và Pharaoh Akhenaton vẫn chưa được xác định rõ. Tuy nhiên, theo nhiều giả thuyết, bà kết hôn khi mới 15 tuổi, trước khi Akhenaten trở thành Pharaoh. Cặp đôi này có với nhau sáu người con gái, cụ thể là:

1. Meritaten, có thể là Neferneferuaten.
2. Meketaten, qua đời khi sinh con (có ý kiến cho rằng do dịch bệnh).
3. Ankhesenamun (Ankhesenamen), vừa là chị/em gái vừa là vợ của Tutankhamun. Sau cái chết của Tut, bà kết hôn với Ay.
4. Neferneferuaten Tasherit, có thể chính là Neferneferuaten. Qua đời trước khi Tut lên ngôi.
5. Neferneferure, mất vì dịch bệnh.
6. Setepenre (Sotepenre), qua đời khi còn nhỏ.

Có giả thuyết cho rằng Akhenaten đã kết hôn với các con gái của mình, bao gồm Meritaten, Ankhesenamun và Meketaten.

Cuộc đời

Quá khứ của Nefertiti vẫn còn nhiều điều bí ẩn, mặc dù một số học giả tin rằng bà là công chúa Tadukhipa từ Mitanni. Nefertiti lần đầu tiên được biết đến khi một ngôi mộ (TT188) của Parennefer, một cố vấn của Akhenaten, được phát hiện, miêu tả một người phụ nữ hoàng gia tháp tùng Pharaoh trẻ tuổi. Bà và chồng được miêu tả thờ cúng thần Aten. Trong mộ của Tể tướng Ramose, Nefertiti đứng phía sau Akhenaten trong một buổi lễ chào đón Ramose.

Trong những năm đầu trị vì tại Thebes, Akhenaten đã xây dựng nhiều đền thờ tại Karnak, trong đó có ngôi đền Mansion of the Benben (hwt-ben-ben) dành riêng cho Nefertiti. Bà thường được khắc họa bên cạnh con gái Meritaten, và đôi khi là Meketaten. Một số Talatat cho thấy Nefertiti xuất hiện thường xuyên bên Akhenaten. Điều này cho thấy bà không chỉ là một Vương hậu hỗ trợ chồng mà còn có vai trò quan trọng tương đương, thậm chí vượt trội hơn.

Vào năm trị vì thứ tư của Akhenaten, Pharaoh đã chuyển đô từ Akhataten (hiện nay là Amarna). Năm sau, Pharaoh chính thức đổi tên hiệu thành Akhataten, và từ đó Nefertiti được biết đến với tôn hiệu Neferneferuaten Nefertiti. Sự thay đổi này không chỉ phản ánh cuộc cách mạng tôn thờ Aten mà còn khẳng định quyền lực và ảnh hưởng lớn của Nefertiti bên cạnh chồng, đánh dấu sự chuyển đổi từ đa thần sang độc thần giáo (hay còn gọi là Monolatry).

Có ý kiến cho rằng Nefertiti có thể đã trị vì một triều đại độc lập sau cái chết của chồng và con chồng, dưới tên Ankhkheperure Neferneferuaten. Tuy nhiên, đây vẫn chỉ là giả thuyết.

Ngôi mộ

Ngày 9 tháng 6 năm 2003, nhà Ai Cập học Joann Fletcher tại Đại học New York, Mỹ, đưa ra giả thuyết rằng xác ướp 'Quý bà trẻ' (Younger Lady) là của Nefertiti. Nhà nghiên cứu Marc Gabolde người Pháp cũng đồng ý với quan điểm của Fletcher. Tuy nhiên, phần lớn các chuyên gia Ai Cập học không đồng tình với giả thuyết này và cho rằng 'Quý bà trẻ' thực chất là mẹ của Tutankhamun, Kiya.

Năm 2015, tiến sĩ Nicholas Reeves từ Đại học Arizona, Mỹ, tuyên bố rằng ông đã phát hiện hai lối đi bí mật trong lăng mộ của Pharaoh Tutankhamun. Ông cho rằng hai con đường này đã bị chặn lại bởi các thợ xây lăng mộ. Một trong số chúng có thể dẫn đến một phòng chôn cất chưa được khám phá, có thể chứa thi hài của Nefertiti.

Reeves phỏng đoán rằng kích thước của lăng mộ Tutankhamun nhỏ hơn so với các lăng mộ thông thường của các Pharaoh Ai Cập. Ông cho rằng sự không tương xứng trong kích thước và cách bố trí của nó cho thấy đây có thể là một phần của lăng mộ mở rộng dành cho một Nữ vương. Ông kết luận rằng lăng mộ này có thể được thiết kế cho một Nữ vương Ai Cập vào cuối triều đại thứ 18, và Nefertiti là ứng cử viên duy nhất phù hợp với mô tả này. Reeves cũng cho rằng Tutankhamun có thể đã qua đời đột ngột và không kịp chuẩn bị lăng mộ riêng, nên được chôn cất tạm thời trong lăng mộ của mẹ kế, Nefertiti.

Ngày 2 tháng 2 năm 2018, các nhà khoa học đã thực hiện quét radar trong lăng mộ của Tutankhamun để tìm kiếm một căn phòng bí ẩn, được cho là nơi chôn cất của Nefertiti. Đây là lần thứ ba trong vòng hai năm các nhà nghiên cứu tiến hành tìm kiếm căn phòng này.

Khôi phục diện mạo

Vào đầu năm 2018, chương trình Expedition Unknown trên kênh Travel Channel đã công bố diện mạo của Nefertiti. Nhóm nghiên cứu từ Đại học Bristol đã sử dụng hộp sọ của xác ướp 'Quý bà trẻ' để khôi phục khuôn mặt của bà, gây ra một cuộc tranh cãi trong giới khoa học.

Cần lưu ý rằng xác ướp 'Quý bà trẻ' được cho là mẹ của Tutankhamun và là một người con gái chưa xác định tên của Pharaoh Amenhotep III và Tiye, tức là chị em ruột của Akhenaten. Trong khi đó, Nefertiti chỉ là mẹ kế của Tutankhamun và không phải con gái của Amenhotep III và Tiye. Hiện tại, vẫn chưa có kết luận chính thức về việc xác ướp 'Quý bà trẻ' có phải là của Nefertiti hay không.

Liên kết ngoài

• Staatliche Museen zu Berlin: Bảo tàng Ai Cập và Bộ sưu tập Papyrus Lưu trữ 2010-07-02 tại Wayback Machine