Nghề làm cờ vây cổ truyền tại Trung Quốc: Nghệ nhân tận tâm thổi hồn vào hàng nghìn hạt cờ mỗi ngày, sản phẩm nhỏ bé nhưng tinh xảo như ngọc quý

Một quân cờ vây từ Vân Nam, từng giọt mồ hôi lăn dài trên trán người thợ thủ công, thổi vào hơi thở của văn hóa kéo dài hàng nghìn năm...

Bảo tàng Vân Tử là một kiến trúc cổ kính tứ hợp viện (kiểu kiến trúc truyền thống của dân tộc Hán Trung Quốc) rộng lớn. Khi bước vào, mọi ngóc ngách đều là tạo hình lấy cảm hứng từ cờ vây: Con đường đá cuội đen trắng; 10 nghìn quân cờ đen trắng ghép thành bát quái Thái Cực trên tường; mặt bàn đá xanh, khắc bàn cờ có thể đánh cờ…

'Cờ vây Vân Nam đã có hơn 1.100 năm lịch sử. Đến ngày nay, các quân cờ vẫn được làm thủ công...'. Hướng dẫn viên nói về quá trình làm quân cờ đen trắng khiến du khách phải ngưỡng mộ.

Ngước nhìn, cờ trắng sáng bóng như ngọc, cờ đen tinh tế như nước hồ mùa thu. Nắm lấy hạt cờ đen, ánh sáng chiếu qua, phản chiếu màu xanh ngọc bích.

'Sau những quân cờ này, có không ít câu chuyện cổ xưa'. Lưu Đình Cử, 58 tuổi, là bậc thầy hàng đầu của xưởng sản xuất cờ vây Vân Nam. Khi bước vào xưởng làm cờ ở phía sau bảo tàng, quá trình 'thổi hồn' vào những hạt cờ vây đen trắng trước mắt được tiết lộ.

Tạo ra cờ vây

'Thổi hồn vào quân cờ, máy móc không thể thay thế'

Đứng bên cạnh lò nung với nhiệt độ 1.200 độ C, hơi nóng phả vào khuôn mặt, nóng nực từng cơn. Học trò của Lưu Đình Cử, tay cầm thanh sắt đưa vào lò nung, chấm 'dung nham', khéo léo nhỏ xuống tấm sắt dài bên tay trái, sau đó lưu loát trở tay thu nguyên liệu. Chất liệu nóng chảy tiếp xúc với tấm sắt, lúc đầu đỏ thẫm, sau đó chuyển thành màu trắng sữa, cuối cùng nguội đi, hình thành một hạt cờ thô.

'Chấm, nhỏ giọt, xoay người', động tác dường như đơn giản, 3-5 giây liên tục. Trên thanh sắt nhỏ có 6-7 quân cờ; kích thước, độ dày, độ tròn, tất cả đều giống nhau. Nếu không đủ tròn, có hoa văn hoặc bong bóng khí, hạt cờ này phải bỏ đi. Một quá trình ngắn ngủi này phải lặp đi lặp lại hàng ngàn lần mỗi ngày.

Tại xưởng cờ vây Vân Nam, công phu 'nhỏ giọt hạt cờ' của Lưu Đình Cử không ai sánh kịp. 'Cổ tay phải chắc chắn, lực tay di chuyển vừa vặn, hoàn toàn dựa vào cảm giác để kiểm soát khối lượng mỗi hạt cờ, làm quen từng bước'. Ông Lưu Đình Cử có thể tạo ra hơn 6.000 hạt cờ mỗi ngày ở đỉnh cao, tỷ lệ hạt bỏ đi không vượt quá 5%.

Tạo hình cho hạt cờ như trên chỉ là một trong những bước để tạo ra quân cờ vây hoàn chỉnh. Từ việc chọn nguyên liệu, trộn thành phần, nung chảy, nhỏ giọt, thành hình, đánh bóng, làm sạch, phân loại, đóng gói… tổng cộng 12 công đoạn, mất 3-4 ngày. Lò nung với nhiệt độ cao hoạt động liên tục 24 giờ, kiểm soát nhiệt độ, đảm bảo lửa. Mỗi bước yêu cầu tận tâm tỉ mỉ để tạo ra một quân cờ vây Vân Nam 'thượng phẩm'.

Lưu Đình Cử lấy ra một hạt cờ từ túi áo: 'Cờ đen và cờ trắng, mỗi loại đều có đặc điểm riêng, cấu trúc tinh tế, cứng nhưng không giòn, nặng nhưng không trơn'. Ông đặt hạt cờ lên bàn, âm thanh phát ra như tiếng ngọc va chạm.

'Tại sao hạt cờ đen lại có màu sắc khác dưới ánh sáng?'. Lưu Đình Cử chỉ mỉm cười. Trong quá trình làm hạt cờ, các nghệ nhân đã sử dụng thạch anh tím, mã não và hơn 30 loại khoáng chất đá, tạo ra màu xanh biếc và màu sắc khác dưới ánh sáng mặt trời bằng các tỷ lệ khác nhau.

Ngoài xưởng, những chiếc giỏ mây chứa đầy hạt cờ bán đã phơi nắng. Hạt cờ mới ra lò sáng bóng, sau khi mài giũa sẽ trở nên mờ. Hạt trắng có màu ngà hoặc màu trắng sữa. Lưu Đình Cử giải thích, hạt cờ trắng ngà là kiểu truyền thống, loại trắng hơn là kiểu mới, được ưa chuộng hơn với sản lượng cao hơn và giá cả bình dân hơn. 'Chúng tôi phải cập nhật theo nhu cầu thị trường để không ngừng đổi mới'.

Nhờ vào kỹ thuật thủ công và tâm huyết, hạt cờ vây trở nên quý giá và hoàn hảo theo thời gian. Mỗi hạt cờ phải được đo bằng thước, chênh lệch không được vượt quá 0,5mm. Mọi khuyết điểm nhỏ phải được đưa vào lò nung làm lại.

'Thợ làm cờ đã dùng cả trái tim và sức lực để thổi vào từng hạt cờ, thêm vào chút linh hồn, điều mà máy móc không thể làm được', Hà Hoa Phong, người kế thừa kỹ thuật làm cờ, nguyên giám đốc xưởng cờ vây Vân Nam, nói.

Kế thừa

'Tâm thanh tịnh mới tạo ra hạt cờ hoàn hảo'

Nghề làm cờ vây Vân Nam bắt đầu từ thời nhà Đường, phổ biến trong thời nhà Minh và nhà Thanh, được biết đến như 'Quốc bảo Vân Tử'. Đáng tiếc, kỹ thuật làm cờ vây truyền thống này đã mất đi vào giai đoạn đầu Dân quốc. Đến những năm 1960, Trung Quốc mới bắt đầu tái sinh nghề này. Quá trình này rất khó khăn vì phải tìm lại kỹ thuật cũ, tìm lại tinh hoa của truyền thống nghìn năm.

Lưu Đình Cử làm việc tại xưởng sản xuất cờ từ năm 1992, là học trò của Hà Hoa Phong - người đã mang kỹ thuật làm cờ đến công xưởng ở Vân Nam vào năm 1987.

Thời kỳ đó, lò vẫn sử dụng than cốc, nghiền nguyên liệu hạt cờ thành bột, đổ vào lò nung chảy ở nhiệt độ cao. Mỗi ngày, phải giám sát lò hàng chục tiếng, khuôn mặt của Lưu Đình Cử luôn đen nhòm. Sau đó, lò chuyển sang sử dụng điện, không chỉ kiểm soát nhiệt độ tốt hơn, mà còn cải thiện năng suất và bảo vệ môi trường.

Công nghệ được liên tục cải tiến, quy trình sản xuất tiêu chuẩn hóa và kỹ thuật ngày càng được nâng cao. Trong những năm gần đây, xưởng cờ vây Vân Nam đã phát triển 3 công thức bí mật, nộp đơn xin 13 bằng sáng chế. Hà Hoa Phong và Lưu Đình Cử đã dẫn đầu nhóm nghiên cứu và phát triển hơn 40 sản phẩm cờ vây, chính thức bán ra nước ngoài từ năm 2019.

Các chuyên gia đánh giá về cờ vây Vân Nam: 'Phản ánh vẻ đẹp trầm tĩnh, tao nhã'. Cờ vây Vân Nam đã đi kèm với các cao thủ cờ vây tham gia các giải đấu quốc tế.

Trong danh sách di sản văn hóa phi vật thể quốc gia lần thứ 5 được công bố vào năm 2021, cờ vây Vân Nam được ghi chú trong danh mục kỹ thuật sản xuất. Nhận tin vui này, Lưu Đình Cử nhắc nhở các học trò của mình: 'Chỉ có tâm thanh tịnh mới tạo ra những hạt cờ hoàn hảo, để kỹ nghệ nghìn năm lan tỏa qua các thế hệ'.

Phát triển

'Luôn đổi mới để cờ vây Vân Nam vẫn còn sống trong thời đại'

Xưởng sản xuất cờ vây Vân Nam ở thị trấn cổ Quan Độ, trước đây là bảo tàng chào đón du khách từ xa, phía sau là nơi sản xuất cờ. Dưới ánh nắng trưa, tiếng đá mài vọng lại yên bình. Thợ làm cờ ngồi trước lò, 'sắt nóng hơi ấm mồ hôi, từng giọt biến thành cờ'.

Lưu Đình Cử đã dùng lò này suốt 31 năm, từ khi học việc đến khi trở thành giáo viên, hiện là người quản lý phòng sản xuất. Để thành thạo kỹ thuật 'biến từng giọt thành cờ', một thợ cần mài giũa ít nhất 4-5 năm.

Hiện nay, xưởng có hơn 20 thợ giỏi, tất cả đều là học trò của Lưu Đình Cử, người làm lâu nhất đã hơn 10 năm. Đối với nghề thủ công làm cờ, không chỉ là nắm vững kỹ năng mà còn là biết kiểm soát tĩnh lặng, 'chỉ cần tâm trí lo lắng điều khác, không thể làm ra những viên cờ đẹp'.

Trong thời đại hiện đại, công nghiệp hóa sản xuất ngày càng phát triển, liệu nghề thủ công có bị thay thế?

Sau khi phát triển máy đúc cờ thành công, hạt cờ lồi một mặt được sản xuất tự động, tăng sản lượng, giảm chi phí, cải thiện doanh số bán hàng. Tuy nhiên, các sản phẩm chất lượng cao vẫn phải dựa vào thủ công. Lưu Đình Cử nói: 'Điều quan trọng nhất của hạt cờ là kỹ thuật biến từng giọt, dù cùng nguyên liệu và công thức, máy móc có thể sao chép chuyển động của con người và hoạt động nhanh hơn. Nhưng chỉ khi làm thủ công, hạt cờ mới mang được linh khí'.

Dành tâm trí vào nghề là điều cần thiết, không chỉ riêng cho nghề làm cờ vây, mà còn cho mọi công việc khác. Một lần, Lưu Đình Cử và 6 đồng nghiệp đã dành một tháng để đánh bóng 20 hạt cờ đặc biệt vì có chữ nghĩa tinh tế. Họ làm điều này bằng sự kiên nhẫn và rèn luyện lâu dài mà không phải một lần than thở.

Dù đã cao tuổi, ông Lưu Đình Cử vẫn giữ nguyên đam mê đổi mới mạnh mẽ. Ông có thể thức cả đêm để nghiên cứu nguyên liệu để 'nhỏ giọt' cho ra những hạt cờ theo yêu cầu của khách hàng.

Theo Hà Hoa Phong, sự phát triển của Vân Tử giống như việc làm cờ, cần phải trải qua nhiều khó khăn để tìm ra cơ hội.

Trong đêm tối êm đềm, xưởng sản xuất cờ thủ công vẫn sáng đèn. Chạm vào những hạt cờ đen trắng vẫn ấm áp, tinh thần của thợ thủ công được truyền đạt qua nhiều thế hệ, một cách yên bình và tận tâm.