'Nghệ thuật cai trị quốc gia': Không cần dùng mưu trí mà trăm dân an lạc

Trị nước bằng chính trị, chiến đấu bằng chiến thuật, [nhưng cả hai cách đó đều không phù hợp], chỉ có vô sự mới làm nên thiên hạ.

Vì sao lại biết như vậy? Do điều này: Thiên hạ càng nhiều lệnh cấm thì dân càng nghèo (vì sợ phạm tội); triều đình càng nhiều “lợi khí” (tức quyền mưu?) thì quốc gia càng hỗn loạn; người trên càng nhiều kỹ xảo thì việc xấu càng sinh ra nhiều; pháp lệnh càng nghiêm khắc thì đạo tặc càng nổi.

Do đó thánh nhân nói: ta không làm gì (vô vi) mà dân tự cải hóa, ta ưa thanh tịnh mà dân tự nhiên thuần chính, ta không ban giáo lệnh mà dân tự phú túc, ta vô dục mà dân tự trở nên chất phác.

Đạo mà có thể diễn tả được thì không phải là đạo vĩnh cửu bất biến; tên mà có thể đặt ra để gọi nó [đạo] thì không phải là tên vĩnh cửu bất biến. “Không” là chỉ cái gốc của trời đất; “Có” là mẹ sinh ra vạn vật. Vì vậy, thường ở chỗ “không” để thấy được cái vi diệu của đạo; thường ở chỗ “có” để thấy được cái dụng vô biên của nó. Hai thứ đó [không và có] đều từ đạo mà ra nhưng khác tên, đều huyền diệu. Huyền diệu rồi lại thêm huyền diệu, đó là cửa của mọi biến hóa kỳ diệu.

Dân đói vì nhà cầm quyền thu thuế quá nặng, cho nên dân đói. Dân khó trị vì nhà cầm quyền ban hành chính sách phiền hà, cho nên dân khó trị. Dân coi thường cái chết vì nhà cầm quyền tự phụng dưỡng quá mức, cho nên dân coi thường cái chết. Nhà cầm quyền vô dục, sống đạm bạc thì tốt hơn là chăm lo cuộc sống xa hoa.

Bậc trị dân giỏi nhất thì dân không biết có vua, thấp hơn là dân yêu quý và khen ngợi; thấp hơn nữa là dân sợ; thấp nhất là bị dân khinh. Vua không thành tín thì dân không tin. Nhàn nhã, ung dung [vì vô vi] mà quý trọng lời nói. Vua hoàn thành việc, việc xong rồi mà trăm họ đều bảo: “Tự nhiên mình được vậy”.

Người giữ đạo phò vua không dùng binh lực để mạnh hơn thiên hạ. Vì việc như vậy thường quay ngược lại [hiếu chiến thì lại chết vì chiến tranh]. Quân đội đóng ở đâu, gai góc mọc ở đó. Sau chiến tranh lớn, tất nhiên mất mùa. Vật gì cũng vậy, mạnh mẽ rồi sẽ già, như vậy cường tráng là không hợp với đạo. Không hợp đạo thì sớm chết.

Binh khí là vật bất tường (chẳng lành, gây họa), ai cũng ghét nên người giữ đạo không thích dùng. Người quân tử ở nhà trọng bên trái, khi dùng binh trọng bên phải. [Binh khí là vật bất tường, không phải của người quân tử, nên bất đắc dĩ dùng, mà dùng thì điềm đạm (bình tĩnh, giữ hòa khí, tránh cực đoan) là hơn cả. Thắng cũng không cho là hay, nếu cho là hay tức là thích giết người. Kẻ thích giết người thì không thực hiện được lý tưởng trị thiên hạ]. Việc lành thì trọng bên trái, việc dữ trọng bên phải. Phó tướng bên trái, thượng tướng bên phải, nghĩa là coi việc dùng binh như một tang lễ. Giết nhiều người thì nên bi ai mà khóc; chiến thắng thì nên coi như tang lễ.

Trị nước lớn cũng như nấu cá nhỏ (nấu cá nhỏ mà lật nhiều quá, nó sẽ nát; trị nước lớn mà chính lệnh phiền hà, pháp lệnh thay đổi nhiều, can thiệp vào việc dân nhiều, dân sẽ trá ngụy, chống đối).

Nước lớn nên ở chỗ thấp, chỗ quy tụ của thiên hạ, nên giống cái trong thiên hạ. Giống cái nhờ tĩnh mà thắng giống đực [ham động], lấy tĩnh làm chỗ thấp. Nước lớn khiêm hạ đối với nước nhỏ thì được nước nhỏ xưng thần; nước nhỏ khiêm hạ đối với nước lớn thì được nước lớn che chở. Như vậy là một bên khiêm hạ để được [nước nhỏ xưng thần], một bên khiêm hạ mà được [nước lớn che chở]. Nước lớn chỉ muốn nuôi nước nhỏ, nước nhỏ muốn thờ nước lớn. Khiêm hạ thì cả hai đều được như ý; nhưng nước lớn phải khiêm hạ mới được.

Dân không sợ uy hiếp (tức hà chính, bạo hình) của vua thì uy hiếp lớn sẽ đến với vua (tức dân sẽ nổi loạn). Đừng bó buộc đời sống dân (để dân an cư), đừng áp bức cách sinh nhai của dân. Vì không áp bức dân nên dân không bức lại vua (không phản kháng). Vì vậy thánh nhân biết quyền năng của mình mà không biểu lộ, yêu đức của mình mà không tự tôn. Cho nên bỏ cái sau (tự hiện, tự quý) mà giữ cái trước (tự tri, tự ái).