Nghệ thuật kết hợp giữa thơ và họa

Trong bài thơ “Nét hoa văn mang hình ngọn lửa”, tôi chiêm ngưỡng mái cong Đền Hùng như một biểu tượng của sức mạnh và truyền thống mà ông cha để lại cho chúng ta. Ngọn lửa ấy luôn sáng trong lòng tôi và chiếu sáng con đường tương lai. Bài thơ “Họa sĩ” là một trong những tác phẩm thể hiện tinh thần ấy:

Chỉnh sửa rồi lại tạo ra
Khó thở

Thêm nét đặc trưng thêm chút
Im lặng dưới bậc thang

Nàng khóc

“Nàng khóc” trong niềm hạnh phúc trước vẻ đẹp tuyệt vời mà họa sĩ đã mất công chỉnh sửa và tạo ra. Tâm hồn của nàng rung động vì niềm vui. (Tôi luôn tin rằng, mỗi câu thơ không chỉ là tưởng tượng về hội họa mà còn là nét vẽ trừu tượng.) Trên góc nhìn biểu cảm, “Họa sĩ” là một bức tranh hoàn chỉnh. Nhà thơ Hồ Minh Tâm đã nhận xét về bài thơ này: “Để vẽ hoặc xem một bức tranh đẹp, điều quan trọng nhất là chọn đúng góc nhìn, tầm nhìn và điểm tựa. Tương tự, việc thưởng thức thơ không chỉ là việc đọc những từ ngữ, mà còn là cảm nhận tâm trạng, ánh sáng mà những từ ấy mang đến trong tâm hồn của chúng ta.”

Trong các hang động, việc phát hiện nhiều bức tranh hình người của ông cha không là điều lạ. Điều này cho thấy hội họa đã tồn tại từ lâu trong lòng người Việt. Hội họa cũng như thơ, là biểu hiện của tâm trạng vui buồn qua mọi thời kỳ.

Lý Bạch đã viết hai câu thơ nổi tiếng: nước bay thẳng xuống ba nghìn thước/ tưởng dải Ngân Hà tuột khỏi mây. Bằng cách nhìn qua bức tranh của hội họa, thi sĩ đã đưa ra cái nhìn mênh mông về vũ trụ. Trong thời đại hiện đại, nhà thơ Mĩ Michael Palmer trong bài Độc giả yêu quý viết rằng: hắn vẽ núi vẽ đi vẽ lại/ từ chỗ hắn trong hang, há hốc/ trước ánh sáng, vắng ánh sáng, trên bệ cao/ cái sọ với những hốc nhuốm màu xanh/…/ tóc nàng sáng bừng và vậy đó. Rõ ràng, thơ có thể tạo ra một bức tranh trước mắt ta. Họa sĩ có thể sử dụng những từ ngữ trong thơ để thể hiện qua tác phẩm hội họa. Thơ thường tập trung vào tâm trạng bên trong của con người, trong khi hội họa có khả năng diễn đạt bằng màu sắc, đường nét và ánh sáng, thể hiện một nội tâm nào đó của con người.

Mỗi người Việt đều quen với hai câu trong Truyện Kiều của Nguyễn Du: cỏ non xanh rợn chân trời/ cành lê trắng điểm một vài bông hoa. Đó là thơ hay là tranh? Khó để phân biệt. Bốn câu thơ của Huy Cận cũng thế: sóng gợn tràng giang buồn điệp điệp/ con thuyền xuôi mái nước song song/ thuyền về nước lại sầu trăm ngả/ củi một cành khô lạc mấy dòng. Hoặc hai câu thơ của Nguyễn Đình Thi người ra đi đầu không ngoảnh lại/ sau lưng thềm nắng lá rơi đầy đều vẽ lên một Hà Nội với cảm xúc như nốt nhạc buồn.

Thơ có họa, họa có thơ. Thiên nhiên và lòng người hòa quyện vào nhau. Tính thơ và tính họa kết hợp, bổ sung cho nhau như những tác phẩm sáng tạo độc lập.

Trong làng tôi, Hạc Hải và Đầu Mâu được ví như bút mực và nghiên, khiến cho bóng núi đổ dài vào chiều tà, tạo ra những bức tranh và những câu thơ huyền bí trên bầu trời. Thiên nhiên cũng là biểu hiện của tâm hồn con người? Hay nói cách khác, qua nội tâm con người, thiên nhiên cũng biểu lộ và đồng điệu với mọi cảm xúc. Người buồn chưa chắc đã có niềm vui. Thi ca, hội họa (và âm nhạc) như được sắp đặt bởi Đấng Chí Cao.

Tranh Đông Hồ xuất hiện trên vỉa hè thành phố và trong các ngõ nhỏ của miền quê, như một lời nhắc nhở về quá khứ và hiện tại. Sợi dây vô hình đó không bao giờ đứt, nó là một phần thiêng liêng nuôi dưỡng bản sắc văn hóa của dân tộc:

Một chiếc ghế bện mây gần một chiếc ghế bện mây cũ

Hai mái tóc sáng chải của ông

Rẽ đôi mảnh không khí hiếm thấy

Tranh quê Đông Hồ trưng bày ở cửa ngõ

& Nàng như ngày tháng xếp chồng lên nhau

Ẩn trong màu lạnh

...vì ông biết những đêm dài nàng bay ra

Cùng với khói sương buốt giá

Ánh sáng

Hơi thở

Tiếng đàn

Vì nàng là bức tranh Đông Hồ ấm áp

Khắc họa cuộc đời ông

(Bức tranh mùa đông - Hoàng Vũ Thuật)

Tâm hồn dân tộc hiện diện trong bức tranh. Người bán tranh chính là thi sĩ của mọi không gian và thời gian. Khi ta say mê vẻ đẹp của tranh Đông Hồ, sự phân biệt giữa thơ và hội họa không còn ý nghĩa. Thơ và hội họa hoà quyện một cách tự nhiên!

Điều gì đã khiến anh thấy qua mỗi câu thơ? Đó là hiện tượng, tiềm thức, trừu tượng, ấn tượng hay siêu hình... đó cũng là những gì người họa sĩ trải qua qua bức tranh. Chúng ta có thể chưa hiểu hết gam màu trong tranh. Như chúng ta chưa hiểu hết những tầng lớp sâu kín trong lòng người khi tay anh nhẹ nhàng hứng giọt mưa trong chiều buồn. Mưa có nói gì với em hoặc em đã nói điều gì với mưa? Cả hai câu trả lời sẽ tồn tại trong bức tranh. Một bức tranh trừu tượng về mưa, tình yêu, và về lẽ vô thường trong cuộc sống. Nếu tôi không làm thơ hoặc vẽ tranh, mưa chỉ là những giọt nước rơi từ trời và làm ướt bàn tay của cô gái. Một cái nhìn nhạt nhẽo, không cảm xúc, và vô tâm. Người yêu anh sẽ buồn chán, vì họ không biết rằng trái tim em đang tràn đầy tình yêu dành cho anh. Em đợi anh trong những cơn mưa nhẹ nhàng và êm đềm. Anh hãy đến, vì em đang nhớ anh. Cảm xúc cô đơn chỉ biến mất khi tâm hồn đạt được sự cao cả. Cuộc sống tinh thần của con người sẽ trở nên phong phú hơn rất nhiều. Và, cái Đẹp vĩnh cửu sẽ thống trị trong ta, làm sáng tỏ thế giới mà ta đang sống.

Trong hai năm, tôi đi tìm

nhưng không thể nào vẽ nổi gương mặt trong gương

Không thể vẽ lại cái nhìn hiện tại trong ký ức

Đổ gục trên mặt đất

Lá ngực trống không

Ảnh trong gương u ám buồn bã

Người họa sĩ ngồi bên lề đường cũng tan biến

Chia sẻ nỗi đau qua những câu thơ chát chua

Ở nơi nào có cửa sổ xanh

Không khí không có lối ra...

(Bức chân dung của B - Mai Diệp Văn)

Hồi ức về người họa sĩ cũng đã 'tan biến cùng những câu thơ đắng cay'. Thơ và hội họa hòa quyện như huyết và thịt trong cơ thể con người. Đó chính là bản sắc, là tinh thần của sự sáng tạo phải không?

Như vậy, 'thi họa đồng nhất' đã hình thành từ rất sớm trong nền văn hóa Đông - Tây. Quan niệm 'truyền bá bằng lời, lưu giữ bằng tranh' là nền móng của nghệ thuật tôn vinh giá trị của thi - họa. Nhờ điều này, loài người có một di sản văn hóa vô cùng lớn.

Tôi đã may mắn được thăm các quốc gia như Trung Quốc, Nhật Bản, Nga, Pháp, Campuchia... và thậm chí là các bảo tàng lớn trên thế giới. Khi bước chân tới những nơi này, tôi cảm thấy như mình nhỏ bé giữa vũ trụ. Khát khao hòa nhập, tiến tới luôn luôn là điều được nhắc nhở. Câu chuyện về Phù Đổng thiên vương vẫn còn sống mãi. Nó giống như một chiếc thuyền mơ ước bay vào không gian, tìm kiếm vũ trụ riêng của nó...

Để kết thúc, tôi trích dẫn một số dòng từ bài thơ đậm chất hội họa của nhà thơ Vũ Quần Phương:

Bức tranh Tết dân gian
 

Chuột thổi kèn, chuột làm chú rể

Cô dâu ngồi trong kiệu, thân thể nhỏ bé mà thảnh thơi

Có cả chú mèo, nhưng không một ai sợ hãi

Mùa xuân đã đến khắp nơi
 

Này trái dừa cao, anh cứ leo lên, em sẽ đỡ

Vạt váy mây xanh, dám chứa đựng cả bầu trời

Ngực trần mùa xuân - hình bóng đẹp và phong trần

Thày ơi, thày đang dạy gì? Trái tim của hồ giả nhuốm màu đen
 

Thày giảng những điều gì? Làm sao mà lòng học trò buồn phiền trong mùa xuân

Học trò nghiêng ngả, khổ quá vào mùa xuân

Nước chảy về sông, cánh đồng tràn ngập hơi mát

Mặt thày cau, thước thày cầm

…

Gà lợn ngựa voi xanh đỏ

Trăng lặn trăng lên tỏ mờ

Tất cả vào đây cả mây gió

Em nhịp tiền anh hát

Dân tộc vươn dậy từ gốc rễ, bức tranh dân gian dạy chúng ta có mèo chẳng sợ khi xuân đến

Bức họa nhà thơ vẽ bằng ngôn ngữ biểu tượng, sự đồng nhất trong sáng tạo của nghệ sĩ

Theo HOÀNG VŨ THUẬT - VNQĐ