Nghiên cứu nhân vật Bá Kiến trong tác phẩm ngắn Chí Phèo

Bài văn: Nghiên cứu nhân vật Bá Kiến trong truyện ngắn Chí Phèo của tác giả Nam Cao.

Nghiên cứu nhân vật Bá Kiến trong tác phẩm ngắn Chí Phèo của Nam Cao

Bài viết

Trong tác phẩm ngắn 'Chí Phèo', Nam Cao đã mô phỏng một góc nhìn nhỏ của nông thôn Việt Nam trước cách mạng qua bức tranh về làng Vũ Đại. Hình ảnh này không chỉ thể hiện sự hiền lành của người nông dân bị lưu manh làm hại và tha hóa, mà còn tập trung vào những con người thuộc tầng lớp thống trị tàn ác, nhất là nhân vật Bá Kiến. Ngoài Chí Phèo và thị Nở, Bá Kiến cũng để lại ấn tượng mạnh mẽ trong tâm trí độc giả.

Tác phẩm 'Chí Phèo' được Nam Cao sáng tác năm 1941 với tên gốc là 'Cái lò gạch cũ'. Khi xuất bản trong tập 'Luống cày' năm 1946, tác giả quyết định đặt lại tên cho tác phẩm theo tên nhân vật chính. 'Chí Phèo' là một lời buộc tội xã hội thực dân nửa phong kiến, mô tả cách mà xã hội đẩy con người đến bờ abyss, không có con đường trở lại với lương tâm lương thiện. Đồng thời, truyện cũng tố cáo sự xảo trá, đen tối của tầng lớp thống trị.

Bá Kiến là hình ảnh đặc sắc đại diện cho giai cấp thống trị trong xã hội nông thôn Việt Nam trước cách mạng. Bá Kiến có xuất thân từ một gia đình truyền thống làm lí trưởng, chánh tổng. Ông từng giữ chức lý trưởng, chánh tổng và cao cấp nhất làm 'bá hộ tiên chỉ làng Vũ Đại, Chánh Hội đồng kỳ hào, huyện hào, Bắc kỳ nhân dân đại biểu, nổi tiếng khắp nơi, đặc biệt trong hàng huyện'. 'Không có ai trong cái làng có hai nghìn suất đinh này làm được như tôi'! Sức ảnh hưởng của Bá Kiến khiến mọi người và cả bọn lưu manh đều kính sợ. Thậm chí, khi Chí Phèo đến đòi nợ máu tại nhà Bá Kiến, ông cũng cảm thấy 'không nên vào miệng cọp'.

Bản tính của Bá Kiến hiện lên qua những mưu mô trị dân. Thứ nhất, cụ sợ những anh hùng, thứ hai, cụ kinh sợ những kẻ 'liều thân cố gắng'. Bá Kiến chọn kẻ ngu dốt để áp đặt quyền lực, thực hiện chiến lược 'trị không được thì dùng', 'mềm nắn rắn buông', 'nắm thằng có tóc chứ không ai nắm kẻ trọc đầu'. 'Cụ nghĩ bụng cũng phải có những thằng đầu bò chứ? Nếu không có những thằng đầu bò, thì ông sẽ lấy ai để trị những thằng đầu bò'? Những chiến lược cai trị này làm nổi bật bản chất nham hiểm, gian trá, thâm độc của Bá Kiến. Làng Vũ Đại trở thành 'miếng mồi phân hóa', với các phe cánh đối đầu và cụ lấn át những thế lực khác, bởi ông biết cách 'tận dụng những thằng bạt mạng, không sợ chết và không sợ tù' vì chúng là 'những thằng có việc làm'.

Ông còn là kẻ ném đá giấu tay, âm thầm đẩy người xuống sông, rồi kéo lên chờ đợi lòng biết ơn. Cụ 'đập bàn, đập ghế đòi được năm đồng, nhưng khi đã có được, lại vứt bỏ lại năm hào vì thương anh túng quá'. Năm Thọ, một thằng đầu bò 'kiện tụng' với Bá Kiến mặt đối mặt, nhưng ông chưa có cơ hội để trừng phạt hắn. Khi hắn tham gia vào một vụ cướp và bị bắt, Bá Kiến mừng rỡ vì đã loại bỏ một đối thủ khó chịu.

Bá Kiến độc ác và tinh tế khi đẩy những người nông dân lương thiện vào con đường tội lỗi. Từ một anh canh hiền lành như Chí Phèo, ông bị đưa vào tù do cơn ghen vô cớ của Bá Kiến. Sau khi ra khỏi tù, ông trở thành tay sai đắc lực cho Bá Kiến và trở thành kẻ quỷ ác của làng Vũ Đại, chỉ có thể thoát khỏi bằng cách tự sát.

Bá Kiến rất khôn ngoan. Cụ bá giải quyết mọi vấn đề một cách mảnh mai khi Chí Phèo đến đòi nợ máu. Cụ giải tán dân làng đang tập trung trước cổng để tìm cách đối phó với kẻ liều lĩnh này. Cụ hỏi Chí 'sao không vào nhà chơi', và đề xuất hòa giải, nói rằng Chí và Lí Cường có thể có họ với nhau để 'Chí Phèo 'bớt bực tức', sau đó biến hắn thành một tay sai trung thành. Chỉ với những lời dụ dỗ đó và việc cho Chí Phèo ít tiền để mua rượu, Bá Kiến có một tay sai ngoan ngoãn và rất tận tâm. Bá Kiến sai Chí đến đòi tiền từ đội Tảo, vì nếu hắn thành công, ông sẽ có lợi, và nếu hắn 'bị đội Tảo trừng phạt, thì cụ cũng không mất gì' vì cụ là người hưởng lợi.

Không chỉ thế, Bá Kiến còn là người thâm hậu, đầy mưu mô. Dù đã có bốn người vợ, nhưng ông không bao giờ bỏ lỡ cơ hội lợi ích. Cụ bá thường chung xe và ở lại tỉnh cùng với vợ Binh Chức mỗi khi chị Binh 'đi lĩnh lương hay lĩnh măng đa của chồng' và nhờ cụ đi nhận thực phẩm. 'Cụ chỉ muốn đưa tất cả những chàng trai trẻ vào tù' khi nghĩ về bà tư và trải qua trạng thái ghen tỵ. Bà ấy 'quá đẹp', gần 40 tuổi nhưng vẫn trẻ trung và quyến rũ, lại nổi tiếng với tình ái.

Tiếng cười khẽ khàng nhưng sắc sảo của Bá Kiến là biểu hiện của một người khôn ngoan và mưu mô. 'Người ta nói cụ giàu có cũng nhờ cái cười' không hề sai. Điều này chính là đặc điểm độc đáo của Bá Kiến. Nếu không phải là người mưu mô, cụ bá sẽ không thực hiện những chiêu trò trị dân phức tạp như vậy. Nếu ông là người chân chính, Bá Kiến đã không có thói quen dâm ô và không thúc đẩy người khác vào con đường tội ác.

Cuối cùng, Bá Kiến cũng phải đối mặt với hậu quả của những hành động của mình. Một kẻ 'hiền róc đời' như ông lại bị tay sai Chí Phèo sử dụng dao đâm chết. Tuy nhiên, nhân dân vẫn lo sợ vì quy luật 'Cây già măng mọc, thằng ấy chết còn thằng khác'. Bá Kiến có thể qua đời, nhưng vẫn còn những kẻ thống trị khác và cuộc sống của nhân dân vẫn mưu sinh khó khăn, đau đớn. Cái chết của Bá Kiến không làm cho Chí Phèo, Binh Chức, Năm Thọ quay trở lại con đường lương thiện.

Có thể thấy, Bá Kiến là biểu tượng của giai cấp thống trị ở nông thôn Việt Nam trước cách mạng. Đồng thời, nhân vật này cũng có những đặc điểm riêng, không giống với các nhân vật mạnh mẽ khác. Tác giả Nam Cao không chú trọng miêu tả ngoại hình nhân vật, nhưng thông qua những chi tiết và hành động của Bá Kiến, ta có thể thấy rõ tính cách của ông. Nghệ thuật sáng tác nhân vật của tác giả đã đạt đến đỉnh cao. Như nhà văn Lê Đình Kỵ đã nhận định: 'Trong văn xuôi trước cách mạng, chưa có ai có được ngòi bút sắc sảo, gân guốc soi mói như của Nam Cao'.