Buzz
Trong bài thơ câu cá mùa thu của Nguyễn Khuyến, cảnh thu được đón nhận từ gần đến xa và từ xa trở lại gần: từ chiếc thuyền câu nhìn ra mặt ao, nhìn lên bầu trời, nhìn tới ngõ trúc rồi lại trở về với ao thu, với thuyền câu. Từ một khung ao nhỏ, không gian mùa thu mở ra nhiều hướng đa dạng.
Cảnh trong thu điếu là “điển hình hơn cả cho mùa thu của làng cảnh Việt Nam”. Không khí mùa thu được gợi lên từ sự dịu dàng, thanh sạch của cảnh vật. Nét đặc trưng của làng quê bắc bộ, tinh thần của dân đã được thể hiện qua khung ao hẹp, cánh bèo, và những hàng ngõ trúc uốn lượn.
Cảnh trong bài thơ là cảnh đẹp nhưng yên bình và sâu lắng. Không gian trong câu cá mùa thu là một không gian lặng lẽ, trống trải, không có người, không tiếng: Ngõ trúc uốn lượn trống trải. Các chuyển động diễn ra êm đềm, nhẹ nhàng đủ để không gây ra âm thanh: Sóng nhẹ nhàng, mây trôi, lá lay đều. Một tiếng động duy nhất là tiếng cá cắn mồi gây ra những vệt bong bóng nước, làm tăng thêm sự yên bình, trầm lặng của cảnh vật. Sự yên bình được kết hợp từ một “động” nhỏ. Đây là một nghệ thuật sử dụng “động” để tạo ra cảm giác “tĩnh”, là một trong những kỹ thuật thơ quen thuộc từ xưa.
- Trò chuyện về việc câu cá nhưng thực tế không chỉ là quan sát câu cá. Trò chuyện về việc câu cá nhưng thực tế là nhận thức về mùa thu, về cảnh thu trong lòng.
Tâm trạng của nhà thơ yên bình, êm đềm. Sự yên bình trong việc cảm nhận sự trong trẻo của nước, hơi gợn nhẹ của sóng, và cảm giác nhẹ nhàng của lá. Đặc biệt, sự yên bình trong tâm hồn của nhà thơ được thể hiện một cách sâu sắc thông qua âm thanh duy nhất của bài thơ: tiếng cá đớp bọt nước dưới chân bèo. Một sự di chuyển rất nhỏ trong bối cảnh bên ngoài lại gây ấn tượng mạnh mẽ vì tâm trạng tĩnh lặng tuyệt đối.
- Sự yên bình mang lại cho nhà thơ cảm giác cô đơn, hoang vắng trong lòng. Bức tranh của mùa thu xuất hiện với nhiều tông màu lạnh: sắc xanh của nước, màu xanh biếc của sóng, màu xanh ngắt của bầu trời. Sự lạnh lẽo của cảnh vật, của ao thu, trời thu thấm vào tâm hồn của nhà thơ hay chính sự lạnh lẽo từ tâm hồn của nhà thơ lan tỏa ra cảnh vật? Có người cho rằng dòng thơ Lá vàng trước gió nhẹ nhàng lay đưa có vẻ không hợp lý: Lá vàng nhẹ nhàng lay đưa trước gió không thể 'vèo' được khi bay. Thực tế, điều đó có vẻ không hợp lý nhưng lại rất đáng chú ý, rất đồng nhất với tâm trạng. Từ “vèo” chính là sự biểu hiện của tâm trạng của nhà thơ, một tâm trạng đau buồn trước tình hình đất nước đầy đau thương. Thời đại thay đổi nhanh chóng, non sông mất vào tay giặc mà mình không thể làm gì để giúp đời, cứu nước.
Ngôn từ tiếng Việt trong bài thơ rất giản dị, tinh khiết đến lạ kỳ, có khả năng diễn đạt những biểu cảm của vật thể, những tâm sự sâu thẳm rất khó diễn đạt. Đặc biệt, việc sử dụng vần eo – “tử vận”, uất ức, khó đạt được - được Nguyễn Khuyến sử dụng một cách tinh tế. Điều này không chỉ đơn giản là trò chơi với từ ngữ mà còn là cách sử dụng vần để diễn tả ý nghĩa. Vần eo đóng góp vào việc diễn đạt một không gian nhỏ dần thu hẹp, phù hợp với tâm trạng cá nhân uất ức.
Du lịch của tôi
