Ngôi Đình

Đình (chữ Nho: 亭 hay 庭) là một công trình kiến trúc truyền thống ở các làng quê Việt Nam, dùng để thờ cúng Thành hoàng, các bậc anh hùng dân tộc, và cũng là nơi tụ họp của cộng đồng dân cư.

Tại miền Nam, các ngôi đình còn được gọi là 'Đình thần'.

Lịch sử

Trước đây, đình làng ở Việt Nam chủ yếu chỉ là các quán để nghỉ ngơi. Vào năm 1231, thượng hoàng Trần Huy Tông đã ra chỉ thị cho xây dựng tượng Phật trong đình quán. Vào tháng 10 âm lịch năm 1491, Lê Thánh Tông đã chỉ đạo xây dựng Quảng Văn đình tại khu vực cửa Đại Hưng (hiện nay là Cửa Nam, Hà Nội), nơi để người dân đánh trống kêu oan và nơi thông báo, giải thích các chính sách của triều đình tại Thăng Long.

Chức năng của ngôi đình làng như một nơi thờ Thành hoàng và điểm họp của dân cư có thể đã bắt đầu từ thời Lê sơ và được hoàn thiện vào thời nhà Mạc. Sự ảnh hưởng của Nho giáo vào cuối thế kỷ 15 đã dần đưa Thành hoàng vào đình làng. Tuy nhiên, dấu vết đầu tiên của đình làng có Thành hoàng chỉ xuất hiện từ thế kỷ 16. Trước đây, đình thường có cấu trúc 3 gian và 2 chái, với gian giữa không có sạp để thờ Thành hoàng. Đến cuối thế kỷ 17, gian giữa được kéo dài ra sau, tạo nên hình chữ Đinh cho đình làng. Vào thế kỷ 18, đình làng được bổ sung thêm tòa tiền tế.

Kiến trúc đình làng

Đình làng thường được thiết kế theo một cấu trúc trục chính bao gồm hồ nước, nghi môn, nhà tiền tế, đại đình và hậu cung, với hành lang hai bên. Kiến trúc truyền thống của đình dựa vào các nguyên lý phong thủy. Khác với chùa và đền thường chọn những vị trí yên tĩnh, đình làng lại thường chọn những địa điểm trung tâm, lý tưởng nhất là có cảnh quan rộng rãi nhìn ra sông hoặc hồ nước. Nếu không có hồ tự nhiên, dân làng có thể đào giếng để có mặt nước phía trước đình, nhằm tạo thế 'tụ thủy' được coi là biểu hiện của sự thịnh vượng cho làng. Các công trình bằng gỗ được trang trí và chạm khắc tinh xảo.

Đình làng thường là một ngôi nhà lớn, rộng rãi với các cột gỗ tròn chắc chắn đặt trên những tảng đá lớn. Các kết cấu như kèo, xà ngang, xà dọc và xà gồ đều được làm bằng gỗ quý như gỗ lim. Tường của đình thường được xây bằng gạch. Mái đình lợp ngói mũi hài, với hai đầu hồi được xây bít đốc hoặc tạo hình đầu đao cong. Trên nóc đình có hai con rồng chầu mặt nguyệt, hay còn gọi là 'lưỡng long chầu nguyệt' hoặc 'lưỡng long tranh châu'.

Sân đình được lát gạch, với hai cột trụ cao ở phía trước và trên đình thường có hình tạc con nghê. Bên trong đình, gian giữa thường đặt bàn thờ để thờ thần của làng, gọi là Thành hoàng. Một chiếc trống cái cũng được đặt trong đình để đánh lên theo nhịp ngũ liên, dùng để gọi dân làng về đình tụ họp và bàn công việc. Nhiều đình còn có bình phong với các hình khắc đồ án Long Mã hoặc con hổ, dùng để trấn trạch (ở miền Nam thường gọi là Bia ông Hổ).

Các ngôi đình tiêu biểu của Việt Nam

Có câu ca dao: 'cầu Nam - chùa Bắc - đình Đoài', để ca ngợi ba vùng đất nổi tiếng. Xứ Sơn Nam nổi bật với những cây cầu cổ như cầu ngói Phát Diệm và cầu ngói chợ Lương; xứ Kinh Bắc được biết đến với các ngôi chùa nổi tiếng như chùa Dâu, chùa Bút Tháp, và chùa Phật Tích; còn xứ Đoài thì nổi tiếng với những ngôi đình đẹp nhất. Đến tháng 10/2023, có 8 trong tổng số 10 ngôi đình được công nhận là Di tích quốc gia Đặc biệt tại Việt Nam nằm ở khu vực Xứ Đoài (hiện nay là Hà Nội, Vĩnh Phúc, Phú Thọ), trong khi hai ngôi đình còn lại tọa lạc tại Nghệ An và Quảng Ninh.

Ảnh minh họa

• Chùa * Đền * Miếu * Cổng làng * Nhà rông * Nhà gơl * Đình (Khu vực Á Đông)

Các liên kết bên ngoài

• Đình Việt Nam
• Về các ngôi đình nổi tiếng bên sông Cầu