Buzz
| Phú | |||
| Phồn thể | 賦 | ||
|---|---|---|---|
| Giản thể | 赋 | ||
| |||
Người giàu (chữ Nho: 賦) là một thể loại văn chương cổ điển của Trung Quốc và Việt Nam, có nguồn gốc từ Trung Quốc. Đây là một thể văn vần xuất hiện từ thời nhà Hán, nhưng loại phú phổ biến nhất tại Việt Nam là loại được sáng tạo từ thời nhà Đường, vì thế còn được gọi là Đường phú. Các loại khác ít được sử dụng hơn bao gồm:
- phú bốn chữ: phú có bốn chữ trong mỗi câu
- phú bảy chữ: phú với câu có bảy chữ
- phú Sở từ: phú với câu có năm hoặc sáu chữ; kết thúc câu thường có từ 'hề'
- phú lưu thủy: phú không bị giới hạn về số lượng chữ, gần như là văn xuôi.
Người giàu chủ yếu là thể văn tả cảnh. Tuy nhiên, bên cạnh việc miêu tả cảnh vật, một bài phú thường kết hợp với cảm xúc nội tâm để diễn tả tình cảm.
Đặc điểm của Đường phú
Một bài phú có hai yếu tố chính là sự vần và đối. Mỗi câu được chia thành hai phần đối nhau, với chữ cuối câu, tức phần cuối của vế thứ hai, phải gieo vần. Chẳng hạn, trong bài 'Phú hỏng thi' của Trần Tế Xương:
- Quyển thứ ba đã hoàn tất
- bảng thứ tư vẫn chưa ra, còn chờ
- Thầy chắc chắn có tài văn chương, lễ thánh còn xem xét
- cô vui mừng với mũ áo đến tay, gặp người nói giấc mơ
Bài phú được chia thành năm phần, bao gồm:
- mở đầu: bắt đầu bài viết
- biện nguyên: truy nguyên gốc của đề tài
- thích thực: diễn tả ý nghĩa
- phu diễn: mở rộng ý tưởng
- nghị luận: tổng kết lại.
Quy tắc vần điệu
Đường phú có thể theo một trong ba quy tắc vần:
- độc vận: sử dụng một vần duy nhất, áp dụng từ đầu đến cuối bài cho tất cả các câu trong cả năm phần: mở đầu, biện nguyên, tả thực, phát triển và tổng kết.
- hạn vận: mỗi phần của bài phú dùng một vần riêng biệt. Ví dụ, trong phần mở đầu, tất cả câu sẽ có cùng một vần, trong phần biện nguyên, sẽ có vần khác...
- phóng vận: vần có thể thay đổi linh hoạt, không cần phải đồng nhất trong từng phần của bài phú.
Nguyên tắc đặt câu
Số lượng câu trong bài phú là linh hoạt, không giới hạn số lượng. Câu đầu của mỗi phần thường là câu bốn chữ, gọi là tứ tự. Nếu sắp xếp nhiều câu bốn chữ liên tiếp, có thể gieo cùng một vần, gọi là vần liên châu.
Sau câu tứ tự, sẽ đến phần chính của đoạn. Số chữ trong mỗi câu có thể thay đổi, tùy thuộc vào cách ngắt câu.
- song quan: mỗi vế không quá 10 chữ, không bị ngắt quãng
- cách cú: mỗi vế được chia thành hai phần, một phần ngắn, một phần dài
- gối hạc hay hạc tất: mỗi vế được chia thành ba phần.
Quốc gia
Trung Quốc
Việt Nam
Thể loại phú đã được các vua chúa Việt Nam sử dụng trong các kỳ thi truyền thống. Trong kỳ thi Hương và thi Hội, bài phú là một phần của kỳ thi ba (tam trường). Văn học tiếng Việt vẫn lưu giữ những bài phú nổi bật như 'Cư trần lạc đạo phú' và 'Đắc thú lâm tuyền thành đạo ca' của vua Trần Nhân Tông, viết bằng chữ Nôm. Vào thế kỷ 19, bài 'Tụng Tây Hồ phú' của Nguyễn Huy Lượng cũng được truyền lại. Các bài phú chữ Hán bao gồm 'Ngọc tỉnh liên phú' của Mạc Đĩnh Chi và 'Bạch Đằng Giang phú' của Trương Hán Siêu. Bên cạnh đó, thể Đường phú cũng được sử dụng trong văn tế của văn học Việt Nam.
Ghi chú
Nguồn tài liệu
- Dương Quảng Hàm. Quốc văn trích diễm. Paris: Institut de l'Asie du Sud-est, 1989. trang 159-60.
