'Người nhỏ sắt': Tác phẩm âm nhạc về sự mất mát

1. Trong thời gian làm việc Lã Sanh Môn - một tác phẩm phim sẽ trở thành một viên ngọc quý của điện ảnh Nhật Bản - Akira Kurosawa luôn bị các diễn viên hỏi, thực sự là gì. Vì Lã Sanh Môn làm dựa trên hai câu chuyện ngắn của Akutagawa Ryunosuke, trong đó nhiều phần đến từ Trong rừng trúc. Câu chuyện kể về cái chết của một samurai, nhưng thông qua lời khai của nhân chứng, của kẻ nghi ngờ và của nạn nhân, lại trở thành những câu chuyện hoàn toàn khác nhau. Cuối cùng, không ai biết sự thật là gì. Nhưng sự thật là gì? Và có phải lúc nào cũng có sự thật không?

Phiên tòa về Lã Sanh Môn kết thúc không có bản án nào được đưa ra và sự thật vẫn là một bí ẩn. Nhưng phiên tòa về Những cậu bé kẽm thì có. Svetlana Alexievich, một nhà văn người Nga, phải bồi thường một phần cho một cựu binh Liên Xô ở Afghanistan vì đã làm hại danh dự của anh ta, hoặc có thể là vì bà đã tiết lộ một sự thật trong một xã hội nơi sự thật phải được che giấu.

Năm 1989, cuốn sách Những cậu bé kẽm về cuộc chiến ở Afghanistan được xuất bản, hai năm trước khi Liên Xô chính thức tan rã. Đó là một cuốn sách đầy tính chất lật tẩy, với những con người nổi lên từ bùn lầy của số phận, những người mới bước vào cuộc sống nhưng không kịp học cách yêu cuộc sống, nhưng thay vào đó họ phải học cách làm sao để sống sót, hoặc không, họ sẽ bị đảo ngược.

Mọi người thường coi Những cậu bé kẽm là một loại tài liệu về chiến tranh, nhưng ở một khía cạnh nào đó, bạn có thể nhìn nhận đó là một câu chuyện về sự trưởng thành - một câu chuyện về sự tan vỡ của tuổi trẻ, từ góc độ tối tăm nhất: khi họ rời đi, họ là những cậu bé mộng mơ, nhưng khi trở về, họ trở thành những kẻ sát thủ, cầm cây rìu trong tay để giết người; khi họ ra đi, họ chỉ sợ những con nhện, nhưng khi trở về, họ không chỉ sợ những con nhện nữa.

2. Ở bất kỳ nơi nào tồn tại chủ nghĩa anh hùng, cũng có chủ nghĩa phản anh hùng. Người Hy Lạp ca ngợi Hercules với 12 chiến công hùng vĩ. Nhưng lại chính họ đã miêu tả cái chết của Hercules một cách không kém phần bi thảm. Hercules ra đi vì những tin đồn tình ái và sự lơ đãng của một người phụ nữ, nhưng khi rời bỏ, anh không hề biết mình đã chết vì điều gì và ai là nguyên nhân.

Những binh nhì, thiếu úy và đại úy của Liên Xô được gửi đi Afghanistan như những anh hùng cứu thế. Cuối cùng, không có thế giới nào được cứu, thậm chí cả thế giới của họ. Afghanistan đầy tội lỗi và sống ở đó, chính là một phần thưởng cho những kẻ phạm tội. Vậy họ chiến đấu vì điều gì? Ai đã giết họ? Hôm qua, đó là cuộc chiến vì công lý, vì con người, vì tình huynh đệ và tình bạn. Nhưng hôm nay, nó trở thành nỗi xấu hổ, nơi nhân tính bị hủy hoại, và tất cả chỉ còn là “lũ quỷ ám”.

Người lính là những Hercules mạo hiểm của thế kỷ 20, Hercules chết vì tình yêu của người phụ nữ, trong khi họ chết dưới áo cờ của quê hương mà họ yêu thương mãi. Luôn là tình yêu, nhưng tình yêu luôn mang theo tội lỗi. “Không gì sợ hãi bằng tình yêu”, một người lính sống sót nói.

3. “Mọi người đều giống nhau. Mọi người đều giống nhau… Tất cả các bạn, những người trẻ từng phục vụ chiến tranh. Bạn là một thế hệ mất mát”. - Gertrude Stein nói với Ernest Hemingway.

Chiến tranh đẩy họ vào vực sâu, làm đảo lộn họ, cướp đi điều không bao giờ lấy lại được, họ mất không chỉ là những đôi chân, đôi mắt, sự tỉnh táo hay bất kỳ thứ gì hiện có và thấy được, mà còn là một cái gì đó quan trọng hơn, mất đi thì không thể khôi phục, họ trở thành những người lang thang.

Người lính của Liên Xô trở về quê hương sau cuộc chiến, nhận ra họ đã lạc thời, đã bị tàn phá, đã trở nên xa lạ. Mỗi nền văn hóa đều có một câu chuyện về Rip Van Winkle hoặc Từ Thức, những người như bước vào một cơn mơ thời gian và khi tỉnh giấc bên kia, họ nhận ra thế giới quen thuộc đã bị đảo lộn, nhưng họ vẫn mơ thấy tiên cùng với những kinh nghiệm đau thương.

Svetlana Alexievich kể lại những câu chuyện bằng một loại ngôn ngữ như tựa như từ cơn ác mộng, cuốn đi vào những giấc mơ mờ nhạt của chủ nghĩa anh hùng bẩn thỉu. Tiếng nói của các nhân vật được sắp xếp và đánh bóng một cách lộn xộn nhưng vẫn mạch lạc, vô thức như một dòng chảy kí ức hỗn loạn mà họ cố gắng chìm xuống nhưng cuối cùng vẫn lộ ra.

Năm 2015, khi Alexievich được trao giải Nobel văn học, một số người phản đối. Bà là phụ nữ, đúng, họ muốn nhiều phụ nữ hơn giành giải Nobel, họ có thể bỏ qua điều đó, nhưng việc bà viết về sự thật phi hư cấu làm họ bất bình. “Nhà văn phi hư cấu chỉ là công dân hạng hai. (...) Chúng tôi không hiểu. Điều đó khiến tôi tức giận” - phản ứng từ những người bảo thủ.

Alexievich không phải là một Beethoven hay Mozart trong văn học, đúng, vai trò của bà không phải là một nhà soạn nhạc. Bà giống như Claudio Abbado hay Herbert von Karajan - một nhạc trưởng dẫn dắt và điều chỉnh trên sân khấu. Có ba lớp giọng chính trong Những Câu Chuyện: người đàn ông ra trận - những người phụ nữ bị đẩy ra tiền tuyến - những người mẹ mất con; ba bản nhạc thì thầm, giận dữ, rên rỉ, vô tâm, chửi rủa, vọng và tiếng kêu hiệp đồng và hội hợp, tất cả hòa quyện trong một bản giao hưởng mang tên 'Mất Mát'.

Một người nhạc trưởng không tạo ra âm thanh, nhưng anh ta là người dẫn dắt để tạo ra âm nhạc. Một người nhạc trưởng có thể như là người vẫy đũa nhưng nếu không có anh ta, bản nhạc sẽ trở nên im lặng.

Trong cuộc chiến pháp lý, Alexievich có đúng hay không? Liệu bà có làm tổn thương nhân phẩm của lính hay không? Dễ dàng nói rằng bà có thể đã đúng và dù bị bắt buộc phải bồi thường, sửa đổi và xin lỗi, nhưng như Galileo Galilei, “Trái đất vẫn quay”.

Tóm lại, bà không phát minh ra điều gì mới về chiến tranh. Những câu chuyện trong Những Câu Chuyện rất kinh khủng, nhưng không mới, mọi cuộc chiến đều thế, bất kể người ta trang trí chúng bằng bao nhiêu huy hiệu anh hùng. Và đặc biệt, đây là thời của những đại tự sự như một đập sập bờ đê dưới cơn lũ của những câu chuyện cá nhân. Nhưng liệu những gì Alexievich kể có phải là sự thật tuyệt đối? Và nếu là sự thật, tại sao có những người trước đây ủng hộ bà, bây giờ lại rút lui?

Có nhiều nhân vật trong Những Câu Chuyện nhắc đến Dostoevsky. Khi đó tôi liên tưởng đến cách một người mẹ đã chia sẻ với một người xa lạ, sau đó trách rằng người đó bóp méo những gì mình nói - điều không phải là phần của cuốn sách, nhưng lại là phần hay nhất. Vì những gì được kể thường chỉ là một phần nhỏ của sự thật, con người sâu sắc và khó lường như Raskolnikov trong Tội Ác và Hình Phạt hoặc Stavrogin bỗng nhiên cắn tai một vị tướng trong Lũ Người Quỷ Ám. Chúng chỉ là những khoảnh khắc khi một cái gì đó lộ ra, và khi nó biến mất, nó cũng biến mất như chưa từng tồn tại. Sự thật hiếm khi tinh khiết và không bao giờ đơn giản.

Nhưng liệu cần phải có sự thật không? Sự thật chỉ cần thiết trong phiên tòa, nhưng phiên tòa không phải là cuộc sống. Trong Lã Sanh Môn, phiên tòa kết thúc mà không có lời luận tội. Cảnh cuối cùng của bộ phim là một nhân chứng bắt gặp một đứa bé bị bỏ rơi, và quyết định đưa nó về nuôi với sáu đứa con của mình. Niềm tin vào nhân tính quan trọng hơn bất cứ sự thật nào. Và đôi khi không cần sự thật nếu hy vọng vẫn còn.

Theo Hiền Trang/Tạp chí Tia Sáng