Người phiên dịch văn chương có thể là người hầu hạ của tác phẩm gốc, hoặc là một nghệ sĩ sáng tạo thực thụ.

Điều gì tạo nên một bản dịch 'tốt' hay 'kém'? Câu hỏi này đã được đặt ra từ khi thánh Jerome và Augustine phải đối mặt với việc dịch Kinh Thánh một cách chính xác nhất - với Augustine tập trung vào việc bảo tồn văn bản gốc, trong khi Jerome theo đuổi 'sự ưa thích từ những ngôn ngữ khác'. Sau nhiều thế kỷ và nhiều tri thức, chúng ta vẫn chưa thể có câu trả lời chắc chắn. Trong thời đại của Google Translate và trí tuệ nhân tạo, chúng ta thường dễ dàng tránh xa câu hỏi này và để cho điện thoại thông minh giải đáp thay.

Dĩ nhiên, khi nói về tốc độ và tính khách quan của máy tính trong dịch thuật, có nhiều điều để bàn luận. Từ việc mua thuốc giảm đau ở Seoul thông qua Google đến việc dịch các bản nháp ngoại ngữ trong các hợp đồng đa quốc gia, tất cả đều thể hiện sự cần thiết và hiệu quả của truyền thông toàn cầu. Với vấn đề này, một bản dịch “tốt” có thể đơn giản là truyền tải thông tin cần thiết trong thời gian ngắn nhất.

Dịch thuật không chỉ là việc truyền tải dữ liệu mà còn liên quan đến việc truyền tải hiệu ứng nghệ thuật. Trong lĩnh vực văn chương, điều này đòi hỏi nhiều nỗ lực hơn trong việc áp dụng tiêu chuẩn khách quan. Từ những bài luận De interpretatione recta của Leonardo Bruni đến các công trình của John Dryden, việc dịch thuật văn chương đã và đang được quan tâm và nghiên cứu.

Dịch thuật văn học không bao giờ trở nên vô giá trị hay được chấp nhận một cách dễ dàng. Từ việc phân tích lỗi trong các bản dịch đến việc xây dựng các mô hình đánh giá, không có bản dịch hoàn hảo. Ngay cả những người dịch cũng coi bản dịch như một áp lực và thách thức.

Thái độ thiên kiến về bản gốc trong dịch thuật văn học đã và đang dần thay đổi. Ranh giới giữa bản gốc và bản dịch đang bị xóa nhòa, và có nhiều người coi bản dịch là một tạm bợ. Quan trọng nhất, chúng ta cần đánh giá bản dịch như một thành tựu thực sự, không nhất thiết phải so sánh với bản gốc.

Người đọc bản dịch không bao giờ trải nghiệm được tác phẩm gốc một cách đầy đủ. Tuy nhiên, quan trọng nhất là chúng ta phải đánh giá bản dịch một cách công bằng, với khả năng mang lại trải nghiệm tương đương hoặc thậm chí tốt hơn so với bản gốc.

Sự chia ly này đã tồn tại từ lâu như lịch sử của dịch thuật chính. Vào thiên niên kỉ đầu tiên, nhà thơ Horace khuyến khích các dịch giả không nên cố gắng dịch chính xác từng từ, trong khi sau này, triết gia Boethius lại phản đối quan điểm đó và cho rằng sự thật không thể bị bỏ qua trong một bản dịch. Trong suốt thời gian, cả hai bên đã đưa ra những lý lẽ và luận điểm chặt chẽ để ủng hộ quan điểm của mình. Dryden, một trong những dịch giả nổi tiếng nhất, đã cho rằng một dịch giả nên sở hữu tinh thần của bản gốc thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào lời của tác giả.

Hãy xem việc dịch thuật như một quá trình sáng tạo và động viên, một loại nghệ thuật đặc biệt có thể làm sáng tỏ bản gốc.

Nhà phê bình R.H.Horne ở thế kỉ 19 đã phản đối mọi nỗ lực để truyền tải tinh thần của tác giả, coi đó như một sự che đậy không chính xác cho chủ nghĩa vị kỷ và vô nghĩa của dịch giả. Ngày nay, những người ủng hộ cho việc 'ngoại hóa' đã đề xuất sửa đổi các quy tắc của ngôn ngữ đích để phản ánh các quy tắc của ngôn ngữ nguồn - một phần lớn như Lawrence Venuti đã nói trong cuốn 'Sự vô hình của dịch giả', sử dụng các khái niệm địa phương để tạo ra trải nghiệm mới cho người đọc. Bằng cách này, một bản dịch tốt sẽ cố ý loại bỏ các ảo tưởng rằng nó không sinh ra từ một nơi xa xôi. Và điều này đặt ra một câu hỏi: Nếu người đọc bản gốc không cảm thấy xa lạ, tại sao người ta cố tình tạo ra điều đó trong bản dịch?

Nếu ta xem dịch giả như là một người đồng hành của bản gốc thay vì chỉ là người phục tùng bản gốc, nếu ta xem bản dịch là một quá trình sáng tạo có thể làm sáng tỏ bản gốc và chuyển đổi nội dung của nó vào một bối cảnh mới, thì việc biểu diễn một tác phẩm văn học trong một ngôn ngữ và văn hóa khác sẽ mang ý nghĩa đặc biệt. Trong trường hợp tốt nhất, nó làm nổi bật một tác phẩm văn học mới, độc lập nhưng vẫn phụ thuộc vào bản gốc mà nó dựa trên - một tác phẩm không phải là bản sao hoặc đối thủ của bản gốc, mà thay vào đó, nó bổ sung một giá trị mới và đóng góp cho văn chương tổng thể.

Để biểu diễn một tác phẩm một cách tinh tế nhất có thể, để tái tạo lại mọi vẻ đẹp và xấu xí, hùng vĩ và nhỏ nhặt trong đó, đòi hỏi sự nhạy cảm, đồng cảm, linh hoạt, tri thức, cẩn thận, tỉ mỉ và khéo léo. Và có lẽ quan trọng nhất, phải tôn trọng công việc của chính mình, tin rằng một bản dịch xứng đáng được đánh giá dựa trên giá trị của nó, và nếu làm đúng, nó có thể đứng ngang với bản gốc đã truyền cảm hứng cho nó.

Làm thế nào để thể hiện điều này trên giấy? Dưới đây là một số cố gắng như câu trả lời từ nhiều dịch giả từ thế kỉ trước. Những trích dẫn dưới đây cho thấy rằng tiêu chí để đánh giá một bản dịch 'thành công' là hoàn toàn chủ quan (và do đó, cá nhân tôi có khuynh hướng tìm thấy sự trung thành cao hơn ở phe Jeromite hơn là những người theo phe Augustine), nhưng dù sau nhiều thế kỉ gây tranh cãi, vẫn chưa có câu trả lời thỏa đáng.

Ezra Pound, một trong những dịch giả gây tranh cãi nhất trong thế kỉ hiện đại, được ca ngợi vì những bài thơ tinh tế trong bản dịch của ông, nhưng cũng bị chỉ trích vì phóng tác quá mức. Tuyển tập thơ cổ điển Trung Quốc của Pound, Cathay (1915), là một ví dụ điển hình cho bản dịch không dựa trên kiến thức cụ thể về ngôn ngữ nguồn, nhưng Pound vẫn cố gắng làm cho chúng thuyết phục hơn các bản dịch của những người thông thạo tiếng Trung Quốc.

Không chỉ Pound, Wallace Fowlie cũng đã có sự tự do dịch từ nguyên tác, như bài thơ 'Au Cabaret-Vert' của Arthur Rimbaud. Đây là một bản dịch chính xác của Wallace Fowlie sang tiếng Anh:

Về phần của Pound, thay vì tập trung vào trải nghiệm của một cậu thiếu niên đi dạo trên con đường, bản dịch của ông rất đơn giản và bình thường:

Tương tự, khi Samuel Beckett dịch bài thơ 'mê sảng' của nhà thơ siêu thực Paul Éluard, ông đã sử dụng cách thể hiện lỗi thời để mang lại sự say mê như bản gốc:

So sánh bản dịch này với một bản khác vào năm 1965 của Richard Howard, tôn trọng tính hiện đại của Éluard, nhưng so với bản dịch của Beckett thì rõ ràng vẫn còn xa mới thể hiện được sự say mê, thậm chí không có âm hưởng và vẫn còn tầm thường:

Và một ví dụ khác: Cuốn tiểu thuyết nổi tiếng Sự mất tích (La disparition) (1969) của Georges Perec từ lâu đã được xem như là một tác phẩm không thể dịch được sang ngôn ngữ khác bởi vì toàn bộ cuốn tiểu thuyết đó không có lấy một chữ “e”, chữ được dùng phổ biến nhất trong tiếng Pháp và tiếng Anh. Nhưng đến năm 1995, Gilbert Adair đã cho ra mắt bản dịch ‘lipogram’ của mình, A Void (Hư vô), với rất nhiều những thay thế và thích ứng tuyệt vời, chẳng hạn như đoạn thơ dường như có âm hưởng tương tự của “Arthur Gordon Pym”:

Khó không? Dĩ nhiên là rất khó — nhưng như đã thấy ở trên, không phải là không thể vượt qua. (Giống như đoạn vừa qua, sau phần tôi nói đến Adair, không có chữ “e” nào xuất hiện).

Những ví dụ trên liệu có mang lại tác dụng gì, hay chúng chỉ là trò tiêu khiển của những kẻ mọt-chữ? Tôi tin rằng chúng có ý nghĩa, không chỉ bởi vì sự sáng tạo đó khiến nghệ thuật dịch tiếp tục âm vang, nhưng còn vì lí do quan trọng hơn là chất lượng của bản dịch mang ảnh hưởng trực tiếp tới trải nghiệm của chúng ta với bản gốc, được trung gian bởi dịch giả, và cả những ảnh hưởng và sự trường tồn của tác phẩm trong nền văn hóa của bản dịch. Nhận thức được rằng sẽ không bao giờ thực sự có được sự tương đương, một dịch giả vẫn sẽ miệt mài làm việc với một câu, một đoạn văn, một trang giấy, cho tới khi chúng mang lại những khía cạnh được coi là không thể thiếu và khiến chúng cộng hưởng với người đọc từ một bối cảnh hoàn toàn khác biệt về văn hóa và hệ thống ngôn ngữ. Và như những ví dụ đã đưa ra ở trên, điều này có nghĩa là nới lỏng các bó buộc về tính văn chương để tạo ra một bản dịch sâu sắc giàu ý nghĩa hơn.

Tất nhiên toàn bộ điều này không chỉ là những tiểu xảo về mặt ngôn ngữ, và thường thì mỗi khi bàn về chất lượng dịch thuật, người ta chỉ nói khẽ thay vì hô hoán lên. Bất kể là thể loại nào đi chăng nữa, bất kể là nó cần được dịch một cách bay bổng hay chính xác, một bản dịch tốt sẽ không gây ra quá nhiều sự chú ý (bằng những lời tán dương không phù hợp, sự gượng gạo hay hiểu nhầm), và cũng không phủ nhận cá tính của nó khiến nó nằm trơ trên trang giấy. Giống như trò biểu diễn thăng bằng trên dây. Tiểu thuyết gia người Pháp Patrick Modiano, người mà tôi đã dịch một cách rộng rãi, nổi tiếng vì lối viết văn xuôi đơn giản và ngay thẳng của ông. Công việc tái tạo lại cái đơn giản, sự bình dị đó, mà tôi xin đánh cược rằng, trong tiếng Pháp thì phong cách mà người ta cho rằng Modiano có thể dễ dàng viết ra, trên thực tế tốn của ông không ít bút lực.

Trong cuộc sống, chúng ta thường tìm kiếm sự kết nối và hiểu biết. Dịch thuật văn chương có thể là cầu nối giữa những vùng đất xa xôi, tạo ra những cảm xúc và suy nghĩ mới cho độc giả. Điều này quan trọng không chỉ để bảo tồn sự đa dạng văn hóa mà còn để tạo ra một thế giới đa dạng và giàu hơn trong trí óc của chúng ta.

Dịch thuật không chỉ là việc chuyển từ một ngôn ngữ sang một ngôn ngữ khác, mà còn là sự biến đổi của sự hiểu biết và sự gần gũi. Bằng cách này, chúng ta có thể khám phá ra sự độc đáo và sự phong phú của những nền văn hóa khác nhau.

Mỗi tác phẩm văn chương mang trong mình một phần của tác giả và của quốc gia mà họ đến từ. Dịch thuật văn chương không chỉ là việc chuyển đổi từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác mà còn là cách để chia sẻ và hiểu biết về những nền văn hóa khác nhau.

Trong thế giới ngày nay, việc tiếp xúc với các nền văn hóa khác nhau trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết. Dịch thuật văn chương không chỉ là cầu nối giữa các quốc gia mà còn là cách để tạo ra sự hiểu biết và tôn trọng đối với sự đa dạng.

Dịch thuật văn chương có thể xem như là một cửa sổ mở ra một thế giới mới, nơi mà chúng ta có thể tìm hiểu về những góc khuất và cái mới lạ. Điều này giúp chúng ta mở rộng tầm nhìn và tạo ra một cộng đồng toàn cầu đa dạng hơn và phong phú hơn.

Dịch thuật không chỉ là việc dịch từ một ngôn ngữ sang một ngôn ngữ khác, mà còn là việc tạo ra sự hiểu biết và giao lưu giữa các nền văn hóa khác nhau. Điều này giúp chúng ta thấu hiểu sâu sắc hơn về những tầm nhìn và trải nghiệm của người khác, trong khi vẫn tôn trọng và bảo tồn sự độc đáo của bản gốc.

Một bản dịch xuất sắc không chỉ đơn thuần là việc chuyển từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác, mà còn là cánh cửa mở ra những tầm nhìn mới và mang lại những trải nghiệm mới mẻ cho người đọc. Nó là sự kết nối giữa các nền văn hóa, đồng thời giữ được sự độc đáo và giá trị của từng nền văn hóa.

Dịch thuật là cầu nối giữa các văn hóa, mở ra cánh cửa cho sự giao lưu và hiểu biết. Quan trọng hơn, nó là cách để giữ cho sự đa dạng và sự độc đáo của từng nền văn hóa được tôn trọng và bảo tồn.