Buzz
Viêm não thờ ơ là một thuật ngữ y khoa mô tả tình trạng viêm não đặc biệt, trong đó người bệnh thường không có các triệu chứng rõ ràng hoặc chỉ biểu hiện rất mơ hồ, điều này làm cho việc chẩn đoán trở nên khó khăn hơn so với các loại viêm não khác.
Khi nhân vật do Robert De Niro thủ vai trong bộ phim nổi tiếng Awakenings nói: "Mọi người đã quên mất cuộc sống là gì", ông không chỉ nhắc nhở về khát vọng sống, mà còn phản ánh một câu chuyện có thật về những bệnh nhân đã trải qua trạng thái "đóng băng" kỳ lạ trong suốt ba thập kỷ.
Câu chuyện trong bộ phim này được lấy cảm hứng từ cuộc đời của tiến sĩ Oliver Sacks, một nhà thần kinh học đã tận tâm nghiên cứu và điều trị một nhóm bệnh nhân mắc căn bệnh hiếm gặp - viêm não thờ ơ (encephalitis lethargica). Căn bệnh, còn gọi là "bệnh buồn ngủ", từng là một đại dịch tác động đến hàng triệu người trong và sau Thế chiến thứ nhất, rồi đột ngột biến mất, để lại những câu hỏi chưa có lời giải suốt một thế kỷ qua.
Sự bí ẩn bắt đầu từ Thế chiến thứ nhất.
Viêm não thờ ơ lần đầu tiên được ghi nhận bởi một nhà thần kinh học ở Vienna vào năm 1917. Căn bệnh bắt đầu với triệu chứng giống cảm cúm nhưng nhanh chóng trở nên nghiêm trọng hơn. Một số bệnh nhân rơi vào trạng thái mệt mỏi cực độ, ngủ liên tục và chỉ có thể tỉnh dậy trong vài phút để ăn. Ngược lại, có những người khác lại không thể ngủ được.
Giai đoạn đầu của bệnh rất nguy hiểm, dẫn đến cái chết của khoảng một nửa số bệnh nhân. Những người sống sót phải đối mặt với các triệu chứng kéo dài và kỳ lạ hơn, như cứng khớp, chậm chạp trong di chuyển và mất cảm giác ở cơ mặt, khiến mắt họ bị "khóa" ở một vị trí cố định. Đối với những người bị ảnh hưởng nặng nề, cơ thể họ dường như bị "đóng băng" – không thể di chuyển hay nói chuyện, giống như bị mắc kẹt trong chính cơ thể của mình.
Ngoài các triệu chứng vận động, nhiều bệnh nhân mắc bệnh còn gặp phải những thay đổi về tâm lý. Một số người có thể bắt đầu nói lắp hoặc có giọng điệu đơn điệu, trong khi những người khác lại thay đổi hoàn toàn tính cách, với cảm xúc và hành vi trở nên thất thường, khó kiểm soát. Một nghiên cứu từ các nhà khoa học còn phát hiện một số bệnh nhân có hành vi trộm cắp không thể kiểm soát, một dấu hiệu bất thường chưa từng thấy trước đây.
Các giả thuyết ban đầu.
Việc xác định nguyên nhân của một căn bệnh mới không phải là nhiệm vụ dễ dàng. Đôi khi, có thể mất hàng thập kỷ nghiên cứu để tìm ra một mối liên hệ chính xác, như trong trường hợp phát hiện HIV là nguyên nhân gây ra AIDS hay HPV gây ung thư cổ tử cung. Đối với viêm não thờ ơ, giả thuyết về nhiễm trùng từng được coi là một câu trả lời khả thi, đặc biệt khi đại dịch cúm Tây Ban Nha xảy ra gần như cùng thời điểm. Tuy nhiên, triệu chứng đầu tiên ở bệnh nhân viêm não thờ ơ xuất hiện trước đại dịch cúm, và không có dấu hiệu virus cúm nào được tìm thấy trong não của họ, khiến giả thuyết này bị đặt nghi vấn.
Một nghiên cứu sau đó phân tích hồ sơ y tế của hơn 600 bệnh nhân cho thấy chỉ có 32% trong số họ từng có triệu chứng giống cúm trong năm trước khi bệnh khởi phát. Thậm chí, dưới 1% trong số họ có người thân bị ảnh hưởng bởi căn bệnh này, làm giảm khả năng viêm não thờ ơ có liên quan đến yếu tố di truyền hoặc lây lan theo các mô hình truyền nhiễm thông thường.
Một giả thuyết khác cho rằng căn bệnh này có thể liên quan đến một yếu tố môi trường nào đó. Năm 1917 là thời điểm căng thẳng của Thế chiến thứ nhất, với nhiều nguồn nhân lực và vật lực di chuyển, cùng với các loại vũ khí hóa học và chất độc mới. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu không tìm thấy mối liên hệ nào giữa căn bệnh và việc tiếp xúc với các chất hóa học hoặc điều kiện làm việc đặc biệt.
Khả năng tự miễn dịch: Một hướng đi mới?
Gần đây, một giả thuyết mới đề xuất rằng viêm não thờ ơ có thể là một dạng rối loạn tự miễn. Đây là khi hệ thống miễn dịch của cơ thể nhầm lẫn và tấn công chính các tế bào của mình. Trong trường hợp này, các tế bào thần kinh trong não có thể đã trở thành mục tiêu. Các bệnh tự miễn khác như bệnh tiểu đường loại 1 (tấn công tuyến tụy) hay bệnh Graves (tấn công tuyến giáp) đã được ghi nhận rộng rãi trong y học. Một ví dụ khác là bệnh đa xơ cứng, xảy ra khi hệ miễn dịch tấn công các tế bào thần kinh trong não và tủy sống.
Viêm não tự miễn cũng là một tình trạng tương tự. Một nghiên cứu gần đây chỉ ra rằng gần một nửa số bệnh nhân được chẩn đoán mắc viêm não thờ ơ có dấu hiệu viêm não tự miễn. Điều này cho thấy một mối liên hệ tiềm năng, dù mô hình của viêm não thờ ơ không hoàn toàn phù hợp với bất kỳ dạng bệnh tự miễn nào đã biết.
Sự phức tạp trong chẩn đoán và ý nghĩa lịch sử.
Một trong những đặc điểm nổi bật của viêm não thờ ơ là khả năng gây ra hàng loạt triệu chứng, từ rối loạn vận động như chậm cử động và mất linh hoạt cho đến ảo giác, hoang tưởng và thậm chí là rối loạn đạo đức. Một số chuyên gia cho rằng các triệu chứng này có thể xuất phát từ một phản ứng tự miễn được kích hoạt bởi một loại nhiễm trùng khác, như cúm hoặc một bệnh khác mà hệ miễn dịch khó nhận diện. Khi đó, hệ miễn dịch sẽ "nhận diện sai" và tấn công các tế bào não, dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng cho bệnh nhân.
Tuy nhiên, câu hỏi liệu điều này có thực sự quan trọng hay không lại dấy lên trong cộng đồng y học. Viêm não thờ ơ dường như đã biến mất và những người sống sót cuối cùng từ đại dịch này đã qua đời từ nhiều thập kỷ trước. Tuy nhiên, việc hiểu rõ hơn về căn bệnh này là rất quan trọng để nhân loại chuẩn bị tốt hơn cho tương lai. Đáng buồn thay, viêm não thờ ơ không phải là dịch bệnh thần kinh đầu tiên và cũng không phải cuối cùng trong lịch sử. Sự xuất hiện gần đây của các bệnh thần kinh tự miễn cho thấy có thể sẽ có một đợt bùng phát tương tự trong tương lai.
Ý nghĩa của bộ phim Awakenings và bài học cho hiện tại.
Bộ phim Awakenings của đạo diễn Penny Marshall đã khắc họa cuộc đời của những bệnh nhân mắc viêm não thờ ơ và nỗ lực của tiến sĩ Sacks trong việc tìm cách đánh thức họ. Hình ảnh nhân vật do Robert De Niro thủ vai khi thức tỉnh và có giây phút ngắn ngủi được sống lại khiến khán giả cảm nhận sâu sắc sự mong manh của sự sống và tầm quan trọng của nó. Đây cũng là lời nhắc nhở về trách nhiệm của nhân loại trong việc nghiên cứu và đối phó với các căn bệnh bí ẩn, nhằm tránh việc “ngủ quên” trước những hiểm họa tiềm tàng.
Mặc dù viêm não thờ ơ vẫn là một bí ẩn y học, sự tiến bộ trong nghiên cứu về miễn dịch học và thần kinh học có thể giúp chúng ta dần khám phá những bí mật này. Quan trọng hơn, những nghiên cứu này có thể giúp giới khoa học chuẩn bị tốt hơn cho các dịch bệnh thần kinh có thể xảy ra trong tương lai, đảm bảo rằng nhân loại không bị bất ngờ trước những căn bệnh kỳ lạ như viêm não thờ ơ.
