Nguyễn Văn Tý

Nguyễn Văn Tý (5 tháng 3 năm 1924 - 26 tháng 12 năm 2019) là một nhạc sĩ lừng danh của Việt Nam. Ông để lại dấu ấn sâu đậm với nhiều tác phẩm từ dòng nhạc tiền chiến như Dư âm đến các bài hát nhạc đỏ nổi tiếng như Dáng đứng Bến Tre, Mẹ yêu con, Người đi xây hồ Kẻ Gỗ...

Cuộc đời và sự nghiệp

Nguyễn Văn Tý, sinh ngày 5 tháng 3 năm 1924 tại Vinh, Nghệ An, quê quán ở Phú Cường, Sóc Sơn, Phúc Yên, hiện nay thuộc Hà Nội. Ông lớn lên trong một gia đình có truyền thống âm nhạc, với cha là một nghệ nhân am hiểu hát văn, hát chèo và hát ả đào. Sau này, cha ông làm việc tại nhà máy xe lửa Trường Thi ở Nghệ An. Khi còn nhỏ, Nguyễn Văn Tý học tại trường Quốc học Vinh và được một giáo viên người Pháp dạy các bài hát của Tino Rossi đang phổ biến. Trong thời gian tham gia hoạt động hướng đạo, ông được một cha cố người Tây Ban Nha cho vào dàn nhạc nhà thờ để hát thánh ca, từ đó học nhạc lý cơ bản và nâng cao kỹ năng hòa thanh và hát bè. Ông cũng được một thầy giáo nhạc sĩ người Hoa tên Mạnh Hinh dạy chơi đàn guitar Hawaii.

Từ năm 1944, Nguyễn Văn Tý bắt đầu biểu diễn tại các phòng trà ở Vinh để kiếm sống. Năm 1945, ông tham gia phong trào Việt Minh, sáng lập và xây dựng đoàn kịch thơ, kịch nói của Thanh niên Cứu quốc Nghệ An. Năm 1946, ông kết hôn với bà Mai Thị Cúc, nhưng bà qua đời khi con gái đầu lòng của họ mới chỉ được 3 tháng tuổi.

Theo lời kể của Nguyễn Văn Tý, ông bắt đầu sáng tác từ năm 1947 khi đang là Trưởng phòng Thông tin tuyên truyền huyện Thanh Chương, nhưng ông coi tác phẩm đầu tay của mình là bài Ai xây chiến lũy, được viết vào năm 1949.

Năm 1948, Nguyễn Văn Tý gia nhập đoàn văn hóa tiền tuyến thuộc Quân huấn cục. Từ năm 1950, ông được giao nhiệm vụ xây dựng Đoàn Văn công của Sư đoàn 304 và làm trưởng đoàn. Bài Dư âm nổi tiếng của ông được sáng tác khoảng năm 1950 sau một chuyến thăm nhà bạn ở Quỳnh Lưu, Nghệ An, và viết về cô em gái của người bạn đó. Bài hát này khiến ông bị đơn vị phê bình vì quá ủy mị, không phù hợp với thời kỳ đó, nhưng sau này trở nên rất nổi tiếng và được yêu thích tại Việt Nam Cộng hòa. Ông cũng sáng tác các bài như Mùa hoa nở, Pha màu luống cày...

Đến năm 1951, Nguyễn Văn Tý xuất ngũ và trở về làm việc tại Chi hội Văn nghệ Liên khu IV. Năm 1952, ông kết duyên với bà Nguyễn Thị Bạch Lệ, em gái của nhạc sĩ Nguyễn Văn Thương. Trong thời gian này, ông đã sáng tác những bài như Vượt trùng dương (1952), Tiếng hát Dôi-a (1953) và đặc biệt là ca khúc nổi tiếng Mẹ yêu con (1956). Ba năm sau, cha ông qua đời.

Cuối năm 1957, Nguyễn Văn Tý cùng với các nhạc sĩ Nguyễn Xuân Khoát, Đỗ Nhuận, Lưu Hữu Phước, Văn Cao được giao nhiệm vụ thành lập Hội Nhạc sĩ Việt Nam. Trong thời gian là ủy viên chấp hành khóa đầu tiên của hội, khi báo Nhân Văn ra đời và xảy ra vụ Nhân Văn - Giai Phẩm, theo lời khuyên của Lưu Hữu Phước, Nguyễn Văn Tý đã rút lui và nghiên cứu dân ca. Đầu năm 1961, ông được biệt phái về Hưng Yên. Trong thời gian này, ông viết một số ca khúc như Chim hót trên đồng đay (1963), Dòng nước quê hương (1963), Tiễn anh lên đường (1964), Múa hát mừng chiến công (1966)...

Sau năm 1975, ông chuyển vào Thành phố Hồ Chí Minh và sống tại căn nhà nhỏ ở 94/19 Trần Khắc Chân, phường Tân Định, Quận 1. Nhạc sĩ vinh dự được nhận Huân chương Kháng chiến chống Pháp hạng Ba, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ hạng Nhất và Huân chương Lao động hạng Nhì.

Dù có nhiều danh hiệu, hoàn cảnh cuối đời của ông vẫn rất khó khăn. Trong những năm tháng cuối cùng, với căn phòng chưa đầy 10m2 và ba lần tai biến mạch máu não, ông gần như bị liệt giường, cùng với các căn bệnh cao huyết áp và viêm phổi. Ông cần sự hỗ trợ liên tục từ một người giúp việc đã ngoài 50 tuổi. Ông cũng là tín hữu Công giáo với tên thánh là Phêrô.

Ông đã qua đời tại nhà riêng vào lúc 17h15 ngày 26 tháng 12 năm 2019, thọ 94 tuổi.

Sáng tác

Nguyễn Văn Tý đã sáng tác nhiều bài hát được công chúng yêu thích, bao gồm các tác phẩm như Dư âm, Mẹ yêu con, Dáng đứng Bến Tre, Bài ca năm tấn, Bài ca phụ nữ Việt Nam, Em đi làm tín dụng, Tấm áo chiến sĩ mẹ vá năm xưa, Một khúc tâm tình của người Hà Tĩnh, Người đi xây hồ Kẻ Gỗ, Cô nuôi dạy trẻ...

Dư âm là ca khúc tiền chiến đặc biệt của ông. Mặc dù không phổ biến ở miền Bắc trong những năm chiến tranh, bài hát này lại rất được yêu thích ở miền Nam trước năm 1975. Sau này, nó trở nên nổi tiếng và được yêu thích rộng rãi. Ông còn sáng tác tiếp một bài mang tên Một ánh sao trời (1988) như phần tiếp theo của Dư âm.

Nguyễn Văn Tý nổi bật như một nhạc sĩ nhạc đỏ thành công với việc sử dụng chất liệu dân ca. Những sáng tác của ông được hình thành qua nhiều chuyến đi thực tế, khai thác chất liệu dân ca từ nhiều vùng miền như Một khúc tâm tình người Hà Tĩnh, Dáng đứng Bến Tre, Mẹ yêu con... Âm nhạc của ông có chất trữ tình đặc sắc, thể hiện qua lời ca tinh tế và giai điệu mượt mà. Ông thường viết về phụ nữ với các ca khúc như Bài ca phụ nữ Việt Nam, Mẹ yêu con, Tấm áo chiến sĩ mẹ vá năm xưa. Bên cạnh đó, ông cũng có nhiều sáng tác về các ngành nghề như Em đi làm tín dụng, Anh đi tìm tôm trên biển cả, Chim hót trên đồng đay, Cô đi nuôi dạy trẻ, Bài ca năm tấn.

Ông cũng đã sáng tác nhiều ca khúc dành cho thiếu nhi như Màu áo chú bộ đội, Em tập lái ô tô, Tôi là gà trống, Gà mái mơ, Út cưng... Ngoài ra, ông còn viết nhạc cho phim hoạt hình, múa rối và một số vở chèo như Đảo nổi, Sông Hồng (1967), Nguyễn Viết Xuân (1968).

Ông đã phát hành các tác phẩm như Những dư âm còn lại (VAFACO, 1993), Tuyển chọn ca khúc Nguyễn Văn Tý (Nhà xuất bản Âm nhạc, Hội nhạc sĩ Việt Nam 1995); Băng chân dung và tác phẩm của Đài truyền hình TP. Hồ Chí Minh.

Giải thưởng

Vào năm 2000, ông được Nhà nước vinh danh với Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật nhờ các tác phẩm như Mẹ yêu con, Vượt trùng dương, Bài ca năm tấn, Tấm áo chiến sĩ mẹ vá năm xưa, Một khúc tâm tình của người Hà Tĩnh, Dáng đứng Bến Tre. Trong suốt sự nghiệp của mình, ông còn đạt được một số giải thưởng khác như:

• Giải nhì (không có giải nhất) của Hội văn nghệ Việt Nam cho bài Vượt trùng dương
• Giải nhất trong cuộc thi sáng tác về phụ nữ với bài Tiễn anh lên đường (1964)
• Giải nhất trong cuộc thi sáng tác về nông nghiệp với ca khúc Bài ca năm tấn (1967)
• Giải Ngân hà cho bài Em đi làm tín dụng.

Các tác phẩm

Các liên kết

• 22/11/2005 - Đêm 'Vinh danh nhạc sĩ Nguyễn Văn Tý'
• Mẹ, dân ca và những đứa trẻ trong ngôi nhà cũ Lưu trữ 2008-12-12 tại Wayback Machine
• Nhạc sĩ Nguyễn Văn Tý vui mừng khi Việt Hương đến thăm Duy England. VnExpress Chủ nhật, 2/11/2014 | 13:24 GMT+7