Nhà thờ Nghĩa An

Nhà thờ Nghĩa An (chữ Hán: 義安會館), còn được biết đến với tên gọi Miếu Quan Đế hoặc Chùa Ông, là một địa điểm tín ngưỡng quan trọng của người Tiều, tọa lạc tại 678 đường Nguyễn Trãi, phường 11, quận 5, TP. Hồ Chí Minh, Việt Nam.

Ngoài việc là điểm hành hương của cộng đồng Tiều ở Sài Gòn, nơi đây còn nổi bật với giá trị kiến trúc và nghệ thuật từ cuối thế kỷ 19 đến đầu thế kỷ 20. Chính vì thế, vào ngày 7 tháng 11 năm 1993, Bộ Văn hóa - Thông tin đã công nhận ngôi miếu là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia theo quyết định số 43-VH/QĐ.

Lịch sử

Tên gọi

Trong ngôi miếu, thần thờ chính là Quan Vũ, một nhân vật nổi bật thời Tam Quốc. Đối với người Hoa, ông được xem là biểu tượng của tài năng và đức độ. Chính vì vậy, miếu được gọi là Miếu Quan Đế. Do đây cũng là nơi tụ họp của cộng đồng Tiều, nên còn được biết đến với tên Nghĩa An Hội Quán (Nghĩa An là tên xưa của người Tiều chỉ Triều Châu). Tuy nhiên, nhiều người thường gọi nơi đây là Chùa Ông theo thói quen.

Giới thiệu lịch sử

Hội quán Nghĩa An được xây dựng vào cuối thế kỷ 18, do cộng đồng người Tiều và người Hẹ từ Triều Châu di cư đến Đề Ngạn lập nên. Trong Gia Định thành thông chí, viết khoảng năm 1820, tác giả Trịnh Hoài Đức đã đề cập đến hội quán này:

Ở đầu phía bắc của con đường lớn trong khu phố có miếu Quan Đế và ba hội quán: Phúc Châu, Quảng Đông, và Triều Châu nằm đối xứng hai bên; phía tây giữa con đường lớn có miếu Thiên Hậu, gần phía tây có hội quán Ôn Lăng, còn ở đầu phía nam đường lớn về phía tây có hội quán Chương Châu.

Theo văn bia tại đây, hội quán đã trải qua nhiều lần trùng tu vào các năm 1866, 1902, 1966, 1984 và gần đây nhất từ năm 2009 đến 2014.

Cấu trúc kiến trúc

Giống như nhiều đền miếu khác của người Hoa, miếu Quan Đế (Nghĩa An Hội Quán) có kiến trúc chính theo hình chữ khẩu (囗) hoặc chữ quốc (国) với các dãy nhà xếp thành hình vuông góc. Kiến trúc và trang trí của miếu rõ ràng mang đậm phong cách Triều Châu, thể hiện qua thiết kế và màu sắc chủ đạo là màu đỏ. Các yếu tố nghệ thuật như thư pháp, chạm đá, chạm gỗ, và ghép sành sứ từ cuối thế kỷ 19 đến đầu thế kỷ 20 được thể hiện rất rõ. Tổng quan từ ngoài vào trong:

Mái của miếu có ba cấp độ: cấp giữa cao hơn, còn hai bên thấp hơn. Trên nóc mái là tượng sành hình lưỡng long tranh châu.

Sân miếu rộng khoảng 2.000 m², chiếm hơn một nửa diện tích toàn khuôn viên. Phần còn lại bao gồm tiền điện, sân thiên tỉnh, chính điện và văn phòng hội quán dọc theo các điện thờ. Từ hai cổng lớn vào bên trong miếu, có năm cặp kỳ lân bằng đá đặt đối xứng. Nổi bật nhất là cặp 'lân hàm châu' (lân ngậm ngọc) chầu hai bên cửa. Phía trên, trước biển chữ 'Nghĩa An hội quán' là bức nghi môn năm 1903, chạm nổi cảnh 'Lục Quốc phong tướng'. Trên mặt tiền hai bên cửa miếu là các chữ Hán chạm chìm và sáu bức chạm cành trúc khác nhau.

Khi bước vào từ sân, bạn sẽ thấy tiền điện. Ở trung tâm tiền điện có một hương án, trên đặt lư hương bằng đồng chế tác năm Đạo Quang thứ 5 (1825). Bên trái tiền điện là bệ thờ Phúc Đức chính thần (thần Thổ Địa theo quan niệm của người Hoa). Bên phải là tượng Mã Đầu tướng quân (người giữ ngựa Xích Thố cho Quan Công) đứng bên ngựa Xích Thố bằng gỗ sơn đỏ cao hơn 2 m. Ngoài ra, có một quả chuông cao 39 cm, đường kính 46 cm, hai bên đúc đầu lân, với chữ khắc 'Quan Thánh đế quân'.

Sân Thiên tỉnh (giếng Trời) giữa chùa rộng rãi và thoáng đãng, trang trí với những chậu cây cảnh. Dọc theo hành lang hai bên sân là các bia đá ghi lại niên đại trùng tu chùa và danh tính những người đóng góp cho việc trùng tu.

Trong chính điện, không gian được thiết kế trang nghiêm với các tượng thờ và cột gỗ cao treo câu đối, cùng với bao lam, hoành phi và khám thờ chạm trổ tinh xảo. Trung tâm điện thờ Quan Thánh đế quân (Quan Vũ), trang trí bao lam lưỡng long tranh châu. Tượng thạch cao sơn màu, cao 3 m, mặc áo gấm xanh, ngồi trên ngai, đặt trong khám thờ chạm viền tùng - hạc, mai - điểu, mẫu đơn - trĩ, và Bát Tiên giao chiến với thủy quái. Hình ảnh Quan Công ở đây thể hiện các chi tiết đặc trưng: mặt đỏ, râu dài đến ngực, tay vuốt râu, đội mão gắn kim hoa, mặc giáp trụ bên trong và áo bào xanh lá cây bên ngoài, thể hiện sự kết hợp giữa văn và võ. Đứng hầu hai bên bệ thờ là tượng Quan Bình và Châu Xương cao gần 2 m.

Thực hành thờ cúng

Vì Quan Đế là vị thần chính nên nhiều trong số hơn 50 hoành phi và câu đối chạm chữ Hán tinh xảo đều ca ngợi ông với các nội dung như: 'Vạn cổ tinh huy' (Sao sáng ngàn đời), 'Thiên cổ nhất nhân' (Người duy nhất qua các thời), 'Nghĩa khí trung tâm nguy nguy đế đức tham thiên địa' (Khí nghĩa trung thành, đức ngài cao cả như trời đất), và nhiều câu khác.

Hai bên của chính điện là khu thờ Thiên Hậu nguyên quân (Thiên Hậu Thánh mẫu) và Tài Bạch tinh quân (Thần Tài). Tượng Bà Thiên Hậu bằng gỗ cao 60 cm, ngồi trên ghế chạm, kèm theo là hai thị nữ và hai vị Thiên lý nhãn, Thuận phong nhĩ. Thần Tài được tạc bằng gỗ, cao 60 cm, cũng ngồi trên ghế chạm hình đầu rồng, với hai Chiêu Tài đồng tử đứng hầu.

Cả hai gian thờ đều được trang trí tương tự với bao lam chạm hình chim phượng hoàng và khám thờ khắc nhiều cảnh sinh hoạt như: vinh quy bái tổ, đánh cờ, chèo thuyền, giăng lưới, mục đồng cưỡi trâu, mai-điểu, trúc-điểu,...

Ở hai góc tường đặt hai bộ chuông trống đối xứng. Chuông bên trái làm bằng gang, đúc ở Phật Trấn (Quảng Đông, Trung Quốc) năm Canh Tuất (1850?). Chuông còn lại bằng hợp kim, khắc chữ 'Gia Định tỉnh, Minh Hương xã, Tân Trường Châu, Nghĩa An hội quán...' (chuông do Tân Trường Châu dâng tặng, có thể được đúc vào giữa thế kỷ 19).

Lễ cúng Quan Đế được tổ chức hàng năm vào ngày 24 tháng 6 (âm lịch) và rằm tháng Giêng (lễ lớn nhất). Bên cạnh đó, còn có các lễ cúng cho Bà Thiên Hậu, Phúc Đức chính thần, và các vị thần khác.

Chú thích

Ghi chú