Nhờ sự nhạy bén của một chàng trai trẻ 25 tuổi phát hiện ra một lỗi mà chuyên gia đã bỏ qua, sứ mệnh Apollo 12 của NASA đã tránh được một thảm họa.

Sau thành công của việc đưa con người lên mặt trăng với phi hành đoàn Apollo 11, chỉ vài tháng sau đó, NASA lại chuẩn bị cho một chuyến bay tương tự. Nhưng gần như đã trở thành một thảm họa nếu không có sự can thiệp kịp thời.

Tháng 11 năm 1969, chỉ 4 tháng sau khi con người đặt chân lên Mặt Trăng lần đầu tiên, NASA đã sẵn sàng cho một chuyến bay khác. Sau thành công của nhiệm vụ Apollo 11, NASA đặt ra nhiều mục tiêu hơn với Apollo 12, kế hoạch đổ bộ xuống khu vực Đại dương Bão tố.

Khác với Neil Armstrong phải hạ cánh quá xa dự định do đá sỏi trên bề mặt, chỉ huy Pete Conrad của phi hành đoàn Apollo 12 đặt mục tiêu hạ cánh chính xác: gần tàu thăm dò Surveyor. Conrad và Al Bean dành thời gian hơn trên mặt trăng với 2 lần ra ngoài khảo sát và truyền về Trái Đất những hình ảnh màu đầu tiên từ mặt trăng.

Vào ngày 14 tháng 11, tại bãi phóng tên lửa Mũi Canaveral, phi hành đoàn Apollo 12 đã sẵn sàng bên trên tên lửa Saturn 5. Tại trung tâm chỉ huy Houston, Texas, chỉ huy Gerry Griffin dành hết sự tập trung vào bảng điều khiển.

Tại bãi phóng, bầu trời âm u và đất ẩm từ những cơn bão vừa qua. Tổng thống Mỹ Richard Nixon đang ngồi trên khán đài VIP. Phi hành đoàn đã vào vị trí, tên lửa sẵn sàng để được phóng vào không gian, hướng tới Mặt Trăng.

Lúc 11 giờ 22 phút, quả tên lửa màu trắng khổng lồ rời khỏi bệ phóng, tăng tốc vào giữa những đám mây. “Thực sự đẹp đấy. Cất cánh như thế này thì quá tuyệt.” - Conrad hào hứng. Trong khi đó, tháp phóng bắt đầu rời đi, Houston nắm quyền điều khiển. Nhưng chỉ sau 36 giây, Conrad thấy ánh sáng từ đèn cảnh báo: mọi khoang nhiên liệu đều không hoạt động, bảng đèn báo động rực sáng.

Conrad gào lên: “Đang xảy ra chuyện gì vậy!”. Sau vài giây, hệ thống điều hướng tàu dừng hoạt động, hầu hết hệ thống điện trên tàu không còn hoạt động. Conrad báo cáo ngay cho trung tâm chỉ huy: “Chúng tôi mất tất cả hệ thống. Mọi thứ đều không hoạt động”. Trong tình trạng nguy hiểm, trung tâm điều khiển cần phản ứng nhanh.

Griffin sau này nói: “Ban đầu chúng tôi không biết gì đã xảy ra.”. Sau nhiệm vụ, ông biết rằng tên lửa đã bị sét đánh hai lần. Ông giải thích: “Lần sét này có thể nói là do chúng tôi tạo ra. Dòng chất thải từ ống xả trên tên lửa đã bị ion hóa, tạo thành một dây nối đất”. Vì vậy, tên lửa và chất thải trở thành một cột thu lôi lớn, nằm giữa đám mây tĩnh điện và Trái Đất.

Mặc dù tàu không gian gặp vấn đề, nhưng tên lửa dưới vẫn hoạt động đúng như dự định nhờ thiết kế máy tính điều khiển của Saturn 5. Các bộ phận được sắp xếp quanh phần trên của tên lửa, không bị ảnh hưởng bởi sét đánh.

Trung tâm điều khiển cần hành động ngay lập tức. Griffin nói: “Ban đầu tôi nghĩ chúng tôi phải hủy nhiệm vụ. Nhưng sau khi kiểm tra, chúng tôi thấy mọi thứ đều ổn”.

“Sau đó, một chàng trai trẻ từ một trường Đại học ở Oklahoma tên là John Aaron, khoảng 25 tuổi thì phải, đã hành động,” - Griffin tiếp tục. “Cậu ấy nói: ‘Hãy chuyển SCE sang Aux’ - tôi chưa biết về cái công tắc này nên tôi hỏi: ‘Cái gì thế?’”. Aaron lặp lại chỉ thị. Griffin nói với Capcom, Jerry Carr.

“Vậy là, tôi bảo anh ấy truyền đạt nguyên văn. ‘Thử chuyển SCE sang Aux’ và Carr cũng hỏi lại ‘Cái gì vậy?’ … Lúc này, Aaron phải bảo ‘Thử chuyển SCE sang Phụ trợ (Auxiliary)’, và đó là thông điệp mà Carr đã truyền tới phi hành đoàn.”. Nhưng chỉ huy Conrad cũng chưa từng nghe về công tắc này. “Thử chuyển FCE sang phụ trợ á?” - ông nói với mặt đất (âm S và âm F trong tiếng Anh rất dễ nhầm lẫn), và rồi hỏi những người khác trong phi thuyền: “Nó là cái quái gì vậy?”.

May thay, Bean biết công tắc này - nó nằm trước mặt ông. SCE là viết tắt của Signal Conditioning Equipment (tạm dịch: Thiết bị Xử lý Tín hiệu), hệ thống này xử lý dữ liệu từ các cảm biến trên phi thuyền để truyền về mặt đất.

Các hệ thống trên phi thuyền bắt đầu hoạt động lại. Phi hành đoàn khởi động lại hệ thống điện, mọi người nhẹ nhõm. Griffin sau này chia sẻ: “Tôi nghe lại cuộn băng ghi âm lúc làm điều hành, và nhận ra giọng tôi lúc đó lên cao và rồi bình tĩnh lại, về lại giọng bình thường”. Chính phi hành gia Gordon cũng phải thốt lên trong phi thuyền: “Lạy chúa toàn năng. Phải thế chứ lại!”.

Griffin kể tiếp: “Chúng tôi vào quỹ đạo, sửa mọi thứ, kiểm tra kỹ. Mọi thứ dường như ổn, tôi nói : ’Lên Mặt Trăng thôi nào.’”. 4 ngày sau đó, Conrad và Bean hạ cánh gần tàu khảo sát Surveyor 3 trên mặt Mặt Trăng, gần điểm dự kiến một vài mét.

“Hạ cánh đẹp đấy anh bạn,” - Bean nói (với Conrad) khi họ đang thực hiện kiểm tra hậu hạ cánh. Conrad hào hứng chia sẻ công lao với Houston: “Nhắm chuẩn tuyệt vời mọi người! Thấy Surveyor 3 ở dưới chúng tôi, giữa điểm hạ cánh. Thật đẹp làm sao!”. Ông tiếp tục: “Tôi háo hức được ra ngoài quá.”

Thành công của Apollo 11 gây lo ngại rằng công chúng sẽ không quan tâm tới việc đưa con người lên Mặt Trăng. Nhưng nguồn tiền của Apollo đến từ người dân, vì vậy NASA muốn gây sự chú ý bằng cách truyền hình trực tiếp những hình ảnh màu đầu tiên từ Mặt Trăng.

“Sự quan tâm của công chúng Mỹ thời điểm đó không nhiều như Apollo 11.”, Teasal Muir-Harmony, Người phụ trách chương trình Apollo tại Bảo tàng Hàng không Vũ trụ Smithsonian ở Washington DC, chia sẻ. “Nhưng trên toàn cầu, mọi người vẫn quan tâm, hứng thú với nhiệm vụ Apollo 12”

Các đài truyền hình như CBS hoặc NBC đều truyền hình trực tiếp sự kiện này. Trong thời đại trước khi có truyền hình cáp hoặc vệ tinh, điều này có nghĩa là hàng chục triệu người sẽ theo dõi. Nhưng kỳ lạ thay, dù TV là ưu tiên trong chiến lược PR của NASA, phi hành gia dường như không được đào tạo nhiều về cách sử dụng máy quay.

Khi Conrad trèo thang xuống, chuẩn bị tiếp cận bề mặt Mặt Trăng, ông nắm một tay để mở cửa khoang thiết bị bên ngoài tàu đổ bộ. Máy quay phim được xếp bên trong, và ngay khi cánh cửa mở ra, khán giả truyền hình được thấy những hình ảnh màu đầu tiên: đôi chân của Conrad mờ mờ trên màn hình TV.

Nhân viên Capcom ở Houston, Ed Gibson phải nhắc nhở: “Anh ấy đang xuất hiện trên màn hình Pete!”. Người thứ ba từng đặt chân lên Mặt Trăng - một người hơi thấp - đang chuẩn bị thực hiện bước nhảy lớn nhất trong đời. Ông nói trên truyền hình: “Ồ! Có thể với Neil (Armstrong) đó là một bước nhỏ, nhưng với tôi là cả một bước dài.”.

Vài phút sau, Bean cũng bước xuống bề mặt Mặt Trăng cùng Conrad. Sau đó cả hai dành vài phút để thích nghi với môi trường mới, và cùng lúc đó họ nhận ra họ đang gần mục tiêu ban đầu hơn họ tưởng.

Bean lấy chiếc máy quay, cỡ khoảng một hộp đựng giày, từ khoang thiết bị để gắn lên một chân máy, giúp khán giả truyền hình có thể theo dõi phi hành đoàn thực hiện chuyến đi bộ trên Mặt Trăng. Nhưng trong lúc Bean điều chỉnh máy quay, ông đã vô tình xoay nó về phía Mặt Trời. Phần lớn khung hình chuyển thành màu đen, với một vệt trắng sáng mờ ở phía trên cùng.

Dù đã cố gắng hết sức, nhưng hình ảnh vẫn không thể phục hồi sau sự cố với máy quay. May mắn thay, các đài truyền hình đã có kế hoạch dự phòng. CBS chuyển sang một trường quay với 2 diễn viên mặc bộ đồ phi hành để mô phỏng lại chuyến thám hiểm Mặt Trăng.

NBC chọn cách tiếp cận khác. Nghệ sĩ điều khiển rối Bil Baird được giao nhiệm vụ làm các con rối phi hành gia. Dù nhà đài đã ghi chú là 'mô phỏng' trên màn hình, nhưng Baird thậm chí còn nói rằng nhiều khán giả không nhận ra đó là cảnh giả tạo.

Sự cố với máy quay của nhiệm vụ Apollo 12, kết hợp với các phương án dự phòng từ các đài truyền hình, đã tạo ra nhiều thuyết âm mưu về việc loài người có thực sự đặt chân lên Mặt Trăng hay không. Nhưng NASA lại phải chịu ảnh hưởng về mặt PR. Xem các diễn viên hoặc con rối mô phỏng trên trường quay, rõ ràng không thể tạo ra sự hứng thú với khán giả truyền hình.

Ông Muir-Harmony nói: “Apollo 12 không phải là sự kiện duy nhất được chú ý vào thời điểm đó. Nhiệm vụ này diễn ra khi các tin tức về chiến tranh đang nổi lên.”.

Nếu chỉ nhìn từ góc độ kỹ thuật, Apollo 12 là một nhiệm vụ gần như hoàn hảo. Tuy nhiên, các nhà đài đã lấy lý do làm hỏng máy quay để không truyền hình trực tiếp đầy đủ các nhiệm vụ sau đó. Thậm chí, ở nhiệm vụ Apollo 13, không có đài nào truyền hình trực tiếp đoạn đường đến Mặt Trăng của phi hành đoàn.