Bài viết được tham khảo từ chuyên gia Thạc sĩ, Bác sĩ Nguyễn Thị Ân - Chuyên Khoa Nhi - Sơ Sinh - Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Mytour Hạ Long.

Trước khi thực sự bắt đầu nói tiếng mẹ hoặc học một ngôn ngữ mới, trẻ sơ sinh sẽ thực hiện những bước bập bẹ, thì thầm và thậm chí chơi đùa với âm thanh. Quá trình phát triển ngôn ngữ ở tất cả trẻ em, cũng như cách dạy trẻ nói, gần như giống nhau trên toàn thế giới.

Ngay sau khi sinh, trẻ bắt đầu 'trò chuyện' đầu tiên, sử dụng ngôn ngữ không lời. Em bé có thể nhăn mặt, khóc, và vặn vẹo để thể hiện cảm xúc và nhu cầu, từ sợ hãi và đói đến thất vọng hoặc cảm giác quá tải. Cha mẹ nên học cách lắng nghe và hiểu rõ từng (nhận diện ý trẻ qua tiếng khóc) khác nhau của con đang muốn truyền đạt điều gì.

Các bước quan trọng trong quá trình phát triển ngôn ngữ xuất hiện trong 3 năm đầu đời - giai đoạn bộ não phát triển nhanh chóng. Khi bạn nghe thấy lời nói đầu tiên của bé phụ thuộc vào khả năng riêng của từng trẻ.

• 3 tháng tuổi

3 tháng tuổi, em bé sẽ lắng nghe giọng nói và quan sát khuôn mặt của bạn khi bạn nói chuyện. Trẻ cũng sẽ quay đầu về những giọng nói, âm thanh và tiếng nhạc xung quanh nhà. Nhiều sơ sinh thích giọng nói của phụ nữ hơn là của nam giới, và có thể thích giọng nói và bài hát mà mẹ thường xuyên nghe khi còn trong bụng. Khi sắp 4 tháng, các bé bắt đầu 'hôi' theo một giai điệu nhất định.

• 6 tháng tuổi

Đến tháng thứ 6, bé bắt đầu bập bẹ với những âm thanh khác nhau. Ví dụ, trẻ có thể nói 'ba-ba' hoặc 'da-da.' Đến cuối tháng thứ 6 - 7, các bé có thể phản ứng khi được gọi tên, nhận ra ngôn ngữ mẹ đẻ và sử dụng giọng điệu để bày tỏ cảm xúc. Nhiều phụ huynh thích giải thích một số tiếng mà trẻ đang bập bẹ, ví dụ như 'ma-ma' là 'mẹ ơi.' Tuy nhiên, phát triển ngôn ngữ ở độ tuổi này thường tạo ra những từ ngẫu nhiên, không có ý nghĩa hoặc hiểu biết thực sự.

• 9 tháng tuổi

Sau 9 tháng, bé có thể hiểu một số từ cơ bản như 'không' và 'tạm biệt'. Bé cũng có thể phát ra nhiều âm thanh và giọng điệu đa dạng hơn.

• 12 - 18 tháng tuổi

Đa số các bé sẽ nói vài từ đơn giản như 'ma-ma', 'ba-ba' khi đã 1 tuổi và đã hiểu biết những gì mình nói. Bé sẽ trả lời - hoặc ít nhất hiểu - các yêu cầu ngắn của bạn, chẳng hạn như 'Không! Đặt cái đó xuống.'.

• 18 tháng tuổi

Trẻ ở độ tuổi này sẽ nói một số từ đơn giản và có thể chỉ vào người, đồ vật cũng như các bộ phận cơ thể để gọi tên. Bé cũng lặp lại những từ hoặc âm thanh nghe được từ bạn, chẳng hạn như từ cuối cùng trong câu. Tuy nhiên, bé thường không nói rõ ràng một từ, chẳng hạn từ 'cho' để chỉ 'chó' khi trẻ tập nói tên các con vật, hoặc 'ban-ban' cho 'bánh.' Từ 20 tháng tuổi trở đi là lúc bố mẹ có thể bắt đầu trẻ học nói tiếng Anh hoặc một ngôn ngữ thứ hai.

• 2 tuổi

Đến 2 tuổi, các nhóc tỳ sẽ tổ chức 2 - 4 từ thành những câu ngắn, ví dụ như "Mẹ ơi, tạm biệt". Chúng cũng đang rèn kỹ năng sử dụng từ để chỉ đối tượng cụ thể - như "chén/bát", và từ để diễn đạt ý trừu tượng - như "của con".

• 3 tuổi

Khi lên 3 tuổi, vốn từ vựng của tiểu quỷ sẽ mở rộng vùn vụt. Các trò chơi 'đóng giả' giúp chúng hiểu sâu hơn về ngôn ngữ ký hiệu và khái niệm trừu tượng như 'bây giờ / hiện tại', cảm giác như 'buồn' và khái niệm không gian như 'trong', 'ngoài'.

Bé có khả năng hiểu những gì bạn nói từ trước khi chúng phát âm rõ ràng những từ đó. Nhiều bé bắt đầu nói chỉ bằng 1 - 2 từ, trong khi thực tế chúng đã hiểu khoảng 25 từ trở lên.

Bạn có thể dạy bé tập nói bằng cách:

• Quan sát

Trẻ thường sử dụng cử chỉ như giơ hai tay lên để diễn đạt 'muốn bế', đưa đồ chơi cho bạn để nói 'hãy chơi cùng con' hoặc đẩy thức ăn ra khỏi đĩa để nói 'đã no'. Hãy mỉm cười, nhìn chăm chú và phản hồi để khuyến khích những cố gắng giao tiếp không lời của bé.

• Lắng nghe

Hãy chú ý đến những tiếng và cử chỉ của bé, và phản hồi bằng cách sử dụng âm điệu và từ ngữ tương tự. Bé đang cố gắng bắt chước âm thanh mà bạn tạo ra, đồng thời điều chỉ cao độ và âm sắc để phù hợp với ngôn ngữ xung quanh. Vì thế, hãy kiên nhẫn và dành thời gian để dạy bé nói chuyện với bạn.

• Tán thưởng

Mỉm cười và tán dương tất cả những nỗ lực nhỏ nhất hoặc khó hiểu nhất khi dạy bé nói chuyện. Trẻ sẽ học sức mạnh của lời nói thông qua phản ứng tích cực từ người lớn xung quanh.

• Làm mẫu

Bé rất thích nghe giọng của bố mẹ, vì vậy khi bạn nói chuyện với bé, giúp chúng phát triển kỹ năng nói. Bạn càng nói chuyện nhiều với bé, chúng sẽ càng cố gắng học nói nhiều hơn. Sử dụng những từ ngắn gọn, đơn giản nhưng chính xác, chẳng hạn như lặp lại từ 'con chó' khi bé học tên các loài vật bằng cách bập bẹ 'cho-cho'.

• Khuyến khích bé nói

Nếu bé chỉ tay vào bàn và tạo ra những tiếng ồn ào, đừng chỉ hiểu và lặng lẽ đưa cho bé chiếc bánh hoặc que kẹo. Thay vào đó, chỉ vào chiếc bánh và nói: 'Con có muốn ăn thêm bánh không? Những chiếc bánh phô mai này rất ngon, đúng không?'

• Tường thuật

Hãy nói về những gì bạn đang làm khi giặt giũ, thay quần áo, tắm và cho bé ăn. Ví dụ 'Hôm nay con sẽ mặc chiếc áo màu xanh dương này' hoặc 'Mẹ đang cắt thịt gà cho con ăn'. Việc này giúp bé kết nối những gì họ nghe từ bạn với các đối tượng và trải nghiệm xung quanh.

• Kiên nhẫn

Ngay cả khi bạn không hiểu rõ những gì bé nói, hãy tiếp tục cố gắng. Nhẹ nhàng lặp lại những gì bạn đoán được và hỏi bé xem có phải như vậy không. Hãy tiếp tục chú ý và tình yêu thương để bé cảm thấy động viên khi nỗ lực nói chuyện.

• Để bé dẫn dắt

Trong khi chơi đùa với bé, hãy theo đuổi mong muốn và sở thích của chúng. Điều này giúp bé thấy rằng giao tiếp là một quá trình hai chiều, với một người hướng dẫn và người kia làm theo.

• Chơi đùa

Khuyến khích bé chơi đùa, đóng giả vai nhân vật và nói ra những điều bé đang tưởng tượng để phát triển kỹ năng nói vào giai đoạn tập đi.

• Đọc to tiếng

Trẻ em thích nghe sách truyện nhất. Việc đọc to một quyển truyện tranh phù hợp mang lại trải nghiệm thú vị và cảm giác thoải mái.

Cha mẹ có thể cập nhật kiến thức cần thiết khi dạy bé tập nói qua bài viết sau: Dạy bé tập nói: Những điều cần biết.

Vấn đề nói chậm có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Sớm chẩn đoán vấn đề ngôn ngữ sẽ mang lại thêm thời gian để sửa chữa và phát triển tối đa khả năng của con trước khi bước vào trường học. Bạn có thể tham khảo ý kiến bác sĩ nhi khoa về các biện pháp giúp trẻ nói chậm như:

• Kiểm tra thính giác

Đến 3 trẻ sơ sinh có thể bị mất thính lực bẩm sinh, ảnh hưởng đến sự phát triển của giọng nói. Các bệnh viện thường sàng lọc thính giác ngay sau khi bé sinh ra. Nếu bé không vượt qua được sàng lọc thính lực ban đầu, hãy đưa bé kiểm tra thính giác chuyên sâu trước 3 tháng tuổi.

• Thăm chuyên gia trẻ em

Họ sẽ chẩn đoán và điều trị các vấn đề về phát âm, ngôn ngữ hoặc giọng nói gây trễ trẻ tập nói. Bạn sẽ nhận được lời khuyên và hướng dẫn thực hành trò chơi để cải thiện vấn đề ngôn ngữ, cũng như kỹ năng nói của bé.

• Theo dõi sự phát triển tổng thể

Tới 17% trẻ ở Hoa Kỳ có vấn đề về phát triển hoặc hành vi, như rối loạn tự kỷ hoặc thiểu năng trí tuệ. Bạn có thể xem xét và thảo luận với bác sĩ để loại trừ các vấn đề phát triển - có thể ảnh hưởng đến sự phát triển giọng nói của con bạn.

Không có quy định cụ thể về thời điểm bé nên nói từ đầu. Giai đoạn bé học nói thực sự khác nhau từng đứa. Tuy nhiên, nếu bạn nhận thấy bé phát triển quá chậm so với các bước mốc ngôn ngữ, hãy thảo luận với bác sĩ để tìm hiểu nguyên nhân và giải pháp.

Nói chung, khi bé tập nói, cha mẹ cần tích cực khuyến khích con bằng cách thì thầm, bập bẹ, nói và hát thường xuyên. Luôn nhớ phản hồi tích cực và thể hiện quan tâm đối với những gì bé muốn diễn đạt. Đây là nền tảng lý tưởng để dạy bé nói chuyện.

Để hỗ trợ sự phát triển quan trọng, ngoài chế độ dinh dưỡng, cha mẹ có thể bổ sung các sản phẩm hỗ trợ chứa lysine, các khoáng chất và vitamin quan trọng như kẽm, crom, selen, vitamin nhóm B giúp đáp ứng đầy đủ nhu cầu dinh dưỡng cho trẻ. Những vitamin này cũng hỗ trợ tiêu hóa, tăng cường hấp thụ dưỡng chất, giúp cải thiện tình trạng biếng ăn và phát triển toàn diện của trẻ.

Đừng quên thăm trang web Mytour.com để cập nhật thông tin hữu ích về chăm sóc bé và gia đình.

Nguồn tham khảo: webmd.com

• Dấu hiệu điển hình cảnh báo trẻ chậm nói
• Hãy biến cuộc đi thăm nhà bạn bè của trẻ tự kỷ thành cuộc dạo chơi đầy ý nghĩa
• Tăng động giảm chú ý ở trẻ: Những điều cần biết