Những dấu ấn đặc trưng của kiến trúc Chăm Pa mà bạn không nên bỏ lỡ

Kiến trúc Chăm Pa là một phần quan trọng trong di sản văn hóa của khu vực Nam Trung Bộ và cả nước Việt Nam. Kết hợp những ảnh hưởng phong phú từ các nền văn hóa phương Đông và dấu ấn riêng biệt của dân tộc Chăm, kiến trúc Chăm Pa tạo nên một phong cách độc đáo, thu hút sự chú ý của những người nghiên cứu và tìm hiểu. Vậy, kiến trúc Chăm Pa có gì đặc biệt? Hãy cùng khám phá với Mytour qua bài viết dưới đây.

Về lịch sử kiến trúc Chăm Pa

Kiến trúc Chăm Pa là một phần không thể thiếu trong di sản văn hóa lâu đời của Việt Nam, mang dấu ấn của hàng thế kỷ lịch sử. Cùng Mytour tìm hiểu sự ra đời và phát triển của các công trình kiến trúc vĩ đại của người Chăm qua các thời kỳ lịch sử khác nhau.

Giai đoạn đầu của kiến trúc Chăm Pa

Theo nhiều tài liệu lịch sử, kiến trúc Chăm Pa đã xuất hiện từ thế kỷ 7 và duy trì cho đến tận cuối thế kỷ 17. Các công trình kiến trúc Chăm Pa, bao gồm những ngôi đền và tháp thời kỳ đầu, mang đậm ảnh hưởng từ nền văn hóa Ấn Độ, tạo nên một phong cách đặc trưng và khác biệt hoàn toàn so với các công trình khác trong cùng thời kỳ.

Hầu hết các công trình kiến trúc Chăm Pa trong giai đoạn này phục vụ mục đích tôn giáo. Mỗi khi có một triều đại mới, họ sẽ xây dựng hoặc sửa chữa các công trình tôn giáo như một cách thể hiện quyền lực, đồng thời dâng lễ vật và cầu nguyện để tôn vinh các vị thần, đồng thời ghi nhận chiến công của triều đình. Các vị thần được thờ phụng có thể là những thần Hindu nổi tiếng như Shiva (thần hủy diệt), Ganesha (thần đầu voi), hoặc các vị Phật...

Người Chăm đã xây dựng những tháp đền đặc trưng của mình bằng gạch và đá, được lấy cảm hứng từ kiến trúc Ấn Độ. Những nghệ nhân tài hoa đã khéo léo chạm khắc những họa tiết sống động trên các thân tháp bằng gạch, mô tả các vị thần Hindu và cảnh vật trong cung điện. Nhờ vào sự khéo tay của người Chăm, các khối tháp trở nên vững chãi, mạnh mẽ nhưng cũng rất hài hòa, đầy vẻ huyền bí và uy nghiêm, tạo ấn tượng mạnh mẽ từ mọi góc nhìn.

Thời kỳ phát triển mạnh mẽ

Chăm Pa, hay còn gọi là Chàm, là một vương quốc nằm trên con đường thương mại biển huyền thoại “Con đường Tơ lụa trên biển”, kết nối hai nền văn minh lớn của châu Á là Ấn Độ và Trung Hoa. Nhờ vào việc thiết lập các mối quan hệ sâu rộng với các quốc gia trong khu vực Đông Nam Á, nghệ thuật Chăm Pa đã tiếp thu và kết hợp nhiều ảnh hưởng phong phú từ Đông Nam Á, Ấn Độ, cũng như Trung Hoa.

Nhờ vào vị trí địa lý chiến lược và sự giao thoa văn hóa phong phú từ các nền văn minh lớn, giai đoạn này đánh dấu sự thịnh vượng nhất của nền văn minh Chăm Pa. Điều này đã tạo ra những công trình kiến trúc độc đáo phục vụ cho nhiều mục đích văn hóa khác nhau.

Hiện nay, hơn hai mươi khu di tích đền tháp và nhiều phế tích kiến trúc của Chăm Pa vẫn còn tồn tại, mang giá trị đặc biệt và tầm ảnh hưởng quốc tế, xứng đáng được sự quan tâm của cộng đồng thế giới. Tại khu di tích Mỹ Sơn, các công trình chủ yếu dùng để thờ cúng các vị thần trong Ấn Độ giáo và Bà-la-môn giáo. Còn khu di tích Đồng Dương (huyện Thăng Bình, Quảng Nam) lại là trung tâm Phật giáo nổi bật nhất của Chăm Pa.

Thời kỳ suy vong

Nghệ thuật Chăm Pa có từ trước nghệ thuật Việt và đã đạt đến đỉnh cao trước khi nghệ thuật Việt thực sự phát triển. Tuy nhiên, khi văn hóa Việt ngày càng mạnh mẽ, nó đã ảnh hưởng đến kiến trúc Chăm Pa, khiến kiến trúc Chăm Pa dần tiếp nhận các đặc điểm của kiến trúc Đại Việt. Trong lĩnh vực văn hóa vật thể, có thể nhận thấy sự tương đồng giữa kiến trúc Chăm Pa cổ và kiến trúc Việt cổ.

Về mặt kiến trúc, các công trình tháp Chăm Pa ở giai đoạn này thường được xây dựng trên các đồi cao hoặc núi thấp, tạo thành những cụm tháp vươn cao, với nhiều tầng. Các tháp đều có cửa hướng về phía Đông, mở ra biển cả, đón nhận năng lượng dương, tương tự như kiểu xây dựng của các chùa, tháp Việt Nam thời Lý và Trần.

Tháp Chăm Pa và tháp Lý – Trần nhìn chung đều được xây dựng bằng gạch, với một số phần được làm từ đá. Tuy nhiên, điểm khác biệt chính là tháp Chăm Pa có các họa tiết được đục trực tiếp lên gạch sau khi xây, trong khi tháp Lý – Trần thì các hoa văn được khắc, in lên gạch trước khi nung và xây dựng.

Đặc trưng nổi bật của kiến trúc Chăm Pa

Các công trình kiến trúc Chăm Pa nổi bật với sự độc đáo trong chất liệu, hình thức xây dựng và phong cách kiến trúc riêng biệt. Dưới đây là những yếu tố làm nên sự đặc biệt đó:

Về chất liệu

Các nghiên cứu cho thấy, kiến trúc Chăm Pa tại Việt Nam thường sử dụng gạch mộc chưa nung, có màu sắc từ đỏ hồng đến đỏ sẫm và độ xốp cao, không cần sử dụng vữa để liên kết các viên gạch. Đặc biệt, gạch Chăm được chế tác một cách tinh xảo, tỉ mỉ với những chi tiết điêu khắc độc đáo.

Thợ xây Chăm Pa sử dụng kỹ thuật ghép gạch ướt, ép chặt từng viên gạch vào nhau, sau đó tiếp tục chồng lên nhau để xây dựng các công trình kiên cố. Sau khi hoàn thành, công trình được nung khô theo cách đảo ngược, từ trên xuống dưới.

Các chuyên gia giải thích rằng gạch mộc chứa khoảng 10% cát (do đặc tính đất địa phương), nên phương pháp đảo ngược trong quá trình xây dựng giúp giảm nguy cơ công trình bị đổ, do đặc điểm xốp của gạch mộc.

Về hình dáng

Tháp Chăm Pa thường có hình trụ với chiều cao ấn tượng, thường gấp hai hoặc ba lần chiều rộng của thân tháp. Phần đỉnh tháp thu hẹp dần, tạo nên một hình dạng như thu nhỏ dần theo chiều cao. Không gian bên trong các đền tháp khá hẹp, với một trục chính hướng về phía mặt trời, thể hiện sự kết nối với thiên nhiên.

Những ngôi đền tháp này thường chỉ có một cửa chính, mở ra hướng Đông, hướng mặt trời mọc – biểu tượng cho sự thiêng liêng, sự sống và sự tái sinh. Các cửa giả và các chi tiết chạm khắc khác được bố trí xen kẽ, tạo nên sự đặc biệt cho kiến trúc.

Về phong cách kiến trúc

Các nhà khảo cổ đã chỉ ra rằng phong cách kiến trúc Chăm Pa bao gồm hai dạng chính:

• Dạng tháp với một tháp chính ở giữa, gọi là “kalan”. Tháp trung tâm thường được dùng để thờ thần Shiva, vị thần tối cao trong tín ngưỡng Chăm. Công trình này biểu trưng cho sự hòa hợp giữa nữ thần Shakti và nam thần Linga trong tôn giáo Ấn Độ.

Một số ví dụ nổi bật của kiểu bố cục này có thể kể đến như thánh địa Mỹ Sơn (Quảng Nam), đền Po Nagar (Khánh Hòa) và đền Poklong Garai (Ninh Thuận)…

• Dạng tháp với ba ngôi tháp sắp xếp theo hàng ngang, được gọi là “3 kalan”. Kiến trúc này bao gồm ba ngôi tháp được bố trí theo trục Bắc - Nam, tất cả đều quay về hướng Đông. Mỗi tháp kalan thờ một vị thần riêng biệt: tháp hướng Nam thờ thần Brahma, tháp hướng Bắc thờ thần Vishnu, và tháp ở giữa thờ thần Siva. Trong đó, tháp thờ thần Siva thường có kích thước lớn hơn, nhằm thể hiện vị thế quan trọng của vị thần này.

Các ví dụ tiêu biểu cho kiểu bố cục này có thể thấy ở các khu thánh địa như Khương Mỹ, Chiên Đàn (Quảng Nam), Hưng Thạnh, Dương Long (Bình Định) và Hoà Lai (Ninh Thuận).

Phong cách kiến trúc Chăm Pa qua các thời kỳ

Mỗi giai đoạn lịch sử của Chăm Pa đều để lại những dấu ấn kiến trúc riêng biệt, phản ánh sự phát triển và đặc trưng của từng thời kỳ. Dưới đây là những phong cách kiến trúc Chăm Pa nổi bật qua các thời kỳ khác nhau:

Phong cách Hoà Lai và phong cách Đồng Dương

Phong cách Hoà Lai và Đồng Dương, xuất hiện vào thế kỷ 9, là những phong cách kiến trúc độc đáo của Chăm Pa, mang trong mình những đặc điểm riêng biệt. Các ngôi đền tháp theo hai phong cách này thường có các cột ốp và cửa vòm mạnh mẽ, đồng thời được trang trí bằng họa tiết băng độc đáo.

Phong cách Hoà Lai (ra đời vào nửa đầu thế kỷ 9) đặc trưng bởi các vòm cửa tròn nhiều mũi, xuất hiện trên cửa thật, cửa giả và các khám. Cột cửa hình bát giác làm từ sa thạch, được trang trí bằng các họa tiết lá uốn cong. Các trụ cột ốp được trang trí với hình thực vật, dưới chân cột là các họa tiết kiến trúc thu nhỏ và hình người được đắp nổi. Nhờ những đặc điểm này, các tháp mang phong cách Hoà Lai có vẻ đẹp trang nghiêm và đầy tươi mới.

Phong cách Đồng Dương, ra đời vào nửa sau thế kỷ 9, có sự thay đổi rõ rệt trong các họa tiết trang trí cây lá, chuyển thành hình hoa hướng ra ngoài. Điều này đã làm thay đổi sự uyển chuyển và tỷ lệ cổ điển của phong cách Hoà Lai, tạo nên vẻ mạnh mẽ hơn cho các tháp Đồng Dương.

Phong cách Mỹ Sơn 

Phong cách Mỹ Sơn, xuất hiện vào thế kỷ 10, đặc trưng rõ nét qua ngôi tháp Mỹ Sơn A1, ngôi tháp tiêu biểu mang đậm dấu ấn Chăm Pa. Các cột ốp được bố trí thành đôi, giữa chúng là những bức tượng người. Các vòm cửa có hình dạng phức tạp nhưng không có họa tiết chạm khắc. Bộ diềm kép và các hình trang trí góc được khoét thủng. Thân tháp vươn cao và các tầng dần thu hẹp lại. Nhìn chung, phong cách Mỹ Sơn A1 đã khác biệt so với các đặc trưng của phong cách Hoà Lai và Đồng Dương trước đó.

Phong cách Bình Định

Phong cách Bình Định, xuất hiện từ thế kỷ 11 đến 13, hình thành sau những biến động chính trị vào đầu thế kỷ 11, khi trung tâm quyền lực của Chăm Pa chuyển dần về Bình Định. Phong cách này đánh dấu sự chuyển biến trong ngôn ngữ nghệ thuật, không còn phụ thuộc vào các đường nét chi tiết mà thay vào đó là việc sử dụng khối, mảng. Các vòm cửa trở nên thu hẹp lại với hình dạng mũi giáo, các tháp nhỏ trên các tầng được cuộn thành khối đặc, mạnh mẽ. Các trụ ốp cũng chuyển thành dạng khối phẳng, và mặt tường được trang trí với các gân sống độc đáo phía trên.

Các công trình tiêu biểu của kiến trúc Chăm Pa

Tại Việt Nam, những công trình kiến trúc Chăm Pa cổ xưa đã trở thành những di tích lịch sử quan trọng được chính quyền và cộng đồng địa phương bảo tồn, gìn giữ. Đây cũng là các điểm du lịch hấp dẫn cho du khách đến tham quan các tỉnh thành. Dưới đây là một số công trình tiêu biểu của kiến trúc Chăm Pa mà bạn có thể tham khảo:

• Tháp Po Sah Inư

Tháp Po Sah Inư tọa lạc trên đỉnh đồi Bà Nài, cách trung tâm Phan Thiết khoảng 8km về phía Đông Bắc. Đây là một quần thể di tích đền thờ Ấn Độ Giáo có giá trị lịch sử và văn hóa, còn tồn tại đến nay. Tháp được xây dựng từ gạch nung đỏ và được chạm khắc tỉ mỉ, đẹp mắt. Khi đặt chân đến đây, du khách sẽ được chiêm ngưỡng vẻ đẹp thanh thoát, giản dị, hòa quyện với thiên nhiên xung quanh.

Po Sah Inư là minh chứng tiêu biểu cho phong cách kiến trúc Hòa Lai của người Chăm vào thế kỷ IX. Mặc dù không có kích thước quá lớn, nhưng tháp vẫn tỏa sáng với những đường nét tinh xảo và những giá trị đặc sắc của nền văn hóa Chăm cổ đại.

• Tháp Po Nagar

Tháp Po Nagar là một trong những di tích nổi tiếng của văn hóa Chăm Pa, tọa lạc tại cửa sông chính của thành phố Nha Trang. Ngọn tháp lớn nhất, Po Nagar, cao hơn 23m và nằm trên đỉnh đồi cao khoảng 12m so với mực nước biển. Tên gọi của tháp được đặt theo tên một nữ vương – một vị thần có nguồn gốc từ sự hòa quyện giữa mây trời và bọt biển.

• Tháp Po Rome

Một ngôi tháp Chăm Pa mang tên Po Rome tọa lạc tại làng Hậu Sanh, xã Phước Hữu, huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận. Tháp cao khoảng 9m, với tiền sảnh trước cổng, bên trong là tượng vua Po Rome cao 1,3m. Tháp còn lưu giữ bức tượng nữ bán thân được chạm khắc tỉ mỉ và tinh tế, được gọi là tượng hoàng hậu Po Bia Scan trong cộng đồng Chăm Pa.

• Thánh địa Mỹ Sơn

Mỹ Sơn là một quần thể di tích quan trọng và đặc biệt của kiến trúc Chăm Pa tại Việt Nam, nằm ở tỉnh Quảng Nam. Trước đây, đây là một thành phố cổ của người Chăm, xây dựng từ thế kỷ 4 đến thế kỷ 14. Khu di tích bao gồm hơn 70 công trình kiến trúc như tháp, đền thờ và tượng Chăm, được xây dựng từ gạch nung và trang trí tinh xảo. Dù chịu ảnh hưởng của thời gian và chiến tranh, Mỹ Sơn vẫn giữ vững nét đặc trưng về kiến trúc Chăm Pa.

Vào năm 1999, khu di tích Mỹ Sơn đã được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới. Đây là một điểm đến hấp dẫn cho những ai muốn khám phá văn hóa và nghệ thuật của người Chăm, đồng thời chiêm ngưỡng vẻ đẹp cổ kính của kiến trúc Chăm Pa. Hiện nay, Thánh địa Mỹ Sơn vẫn là nơi tôn thờ các vị thần Chăm theo truyền thống của người dân địa phương.