'Nhược điểm của nền dân chủ': 5 điều cần tránh

Để đạt được hình ảnh về nền dân chủ, con người đã trải qua những cuộc đấu tranh đầy cam go và gian truân. Tuy nhiên, hiện nay, chúng ta có thể cảm thấy thất vọng và bực tức khi nhìn nhận về nó.

Có lẽ chúng ta đang trải qua những thời kỳ căng thẳng và nản lòng đối với các lãnh đạo được bầu lên trong một hệ thống dân chủ.

Người chỉ dẫn tốt nhất để hiểu những cảm xúc này và thảo luận về nền dân chủ hiện đại có lẽ là nhà triết học chính trị Pháp Alexis de Tocqueville, người đã nghiên cứu về văn hóa chính trị của nước Mỹ vào thế kỷ 19.

Năm 1805, khi Napoleon đang thống trị châu Âu, ông ra đời. Sau trận Waterloo, quyền lực trở lại tay nhà Bourbon. De Tocqueville dự đoán rằng, dân chủ sẽ phát triển toàn cầu. Ông tò mò về hình dạng của nó và hậu quả khi xã hội chuyển từ thống trị quý tộc sang bầu cử.

De Tocqueville đến Mỹ để khám phá tương lai. Mặc dù chính phủ Pháp tài trợ chuyến đi để nghiên cứu nhà tù, ông quan tâm nhiều hơn đến đạo đức, tư tưởng, kinh tế và chính trị Mỹ. Cùng Gustave de Beaumont, ông đi khắp nước Mỹ trong hành trình kéo dài 9 tháng.

De Tocqueville nhạy cảm với những vấn đề của dân chủ. Ông lo lắng về 5 điều:

Trong xã hội mà De Tocqueville quen thuộc, tiền không phải là ưu tiên. Người nghèo không có cơ hội làm giàu. Ngược lại, quý tộc coi thường việc kiếm tiền. Vì vậy, tiền không phải là tiêu chí đánh giá một người.

Tuy nhiên, những người Mỹ mà de Tocqueville gặp dường như đều tin rằng nếu làm việc chăm chỉ, họ có thể tạo ra của cải và việc này hoàn toàn đáng kính trọng và công chính. Do đó chẳng ai hoài nghi tham vọng làm giàu, thậm chí còn đôi chút phán xét đạo đức với những người nghèo, và vô cùng kính trọng năng lực kiếm tiền. Khả năng làm giàu dường như là thành tựu duy nhất mà người Mỹ nghĩ rằng đáng tôn trọng. Ví dụ, ở Mỹ, de Tocqueville quan sát, một cuốn sách không tạo ra tiền - bởi vì nó không bán chạy - không thể là một tác phẩm hay, bởi vì thang đo kiểm tra độ hay là tiền. Và bất cứ thứ gì có thể kiếm ra tiền đều sẽ được trọng vọng. Chính thái độ có phần thô kệch, thiếu sắc thái này của dân Mỹ đã khiến de Tocqueville nhìn thấy những lợi ích các hệ thống địa vị xã hội đa cực, có phần tinh tế ở châu Âu, nơi một người tuy nghèo, cũng vẫn có thể mang trong mình những giá trị tốt; hay kẻ giàu nhưng tâm hồn lại tầm thường.

Dân chủ và chủ nghĩa tư bản đã tạo ra một phương thức tương đối bình đẳng, nhưng cũng rất cào bằng và thậm chí còn có phần áp bức để con người đánh giá lẫn nhau.

Du lịch khắp nước Mỹ, de Tocqueville phát hiện một căn bệnh lạ lùng làm sói mòn tâm hồn của những công dân thuộc một nền cộng hòa mới. Người Mỹ đúng là có của, nhưng sự thịnh vượng này không ngăn họ ngừng ham muốn nhiều hơn và lại càng trở nên đau khổ bất cứ khi nào thấy ai có tài sản gì mà mình thiếu. Trong một chương của cuốn 'Nền Dân Trị Mỹ' mang tên 'Tại sao được sống giữa sung túc rồi mà người Mỹ vẫn tỏ ra lo âu đến thế', ông phác họa một bài phân tích đến nay vẫn còn rất sâu sắc về mối quan hệ giữa sự bất mãn và kỳ vọng cao, giữa ghen tị và bình đẳng.

Khi mọi đặc quyền do nguồn gốc ra đời đều bị thủ tiêu, khi mọi nghề nghiệp đều mở cửa cho tất cả mọi người và con người có thể tự mình đi tới từng đỉnh cao trong mọi đỉnh cao, thì khi đó dường như một sự nghiệp vô cùng rộng lớn và dễ dàng được mở ra trước tham vọng của mọi người, và họ tự nhiên hình dung thấy mình được hấp dẫn vì những vận mệnh lớn lao. Nhưng đó là một cách nhìn sai lạc ngày lại ngày được kinh nghiệm uốn nắn lại cho. Khi bất công là quy luật phổ biến trong xã hội, những bất công to lớn nhất cũng không khiến ai quan tâm. Nhưng khi mọi thứ ngang bằng nhau, một sự chênh lệch tí xíu cũng bị để ý...Chính đó là nguyên nhân của cái vẻ âu sầu đặc biệt mà ta thường nhận thấy ở những con người sống giữa cảnh sung túc ê hề trong những miền đất dân chủ, và nguyên nhân của tất cả sự chán chường cuộc sống xảy đến với con người giữa cuộc sống êm ả và dư dả của họ. Ở Pháp, người ta than phiền về số lượng gia tăng các cuộc tự tử; ở Mỹ tự tử hiếm hơn, nhưng chắc chắn là tình trạng tâm thần điên dại ở nước này có tính chất phổ biến hơn bất cứ ở đâu.

Đã quá quen với những giới hạn của xã hội quý tộc, Tocqueville hoàn toàn không mong trở lại thời kỳ trước 1776 hay 1789. Ông hiểu rằng người dân phương Tây hiện đại đã tận hưởng chất lượng sống cao hơn nhiều so với các giai cấp thấp kém của châu Âu thời trung cổ. Tuy nhiên, ông cũng thừa nhận rằng những tầng lớp bị áp bức này lại có sự bình an về mặt tinh thần hơn so với con cháu của họ.

Khi quyền lực hoàng gia được chế độ quý tộc nâng đỡ điều khiển xã hội, bất kể những mặt trái của nó, vẫn có thể mang lại một số loại hạnh phúc mà ngày nay khó có thể cảm nhận. Không bao giờ tưởng tượng được một xã hội khác với cái họ từng sống, người dân không nghi vấn những quyền lợi của mình. Họ không cảm thấy kinh tởm hay thấp hèn khi phải sống trong cảnh khó khăn, với họ dường như chỉ là những tai ương không thể tránh khỏi mà Chúa đã định. Người nông nô coi thân phận mình như là một phần của trật tự tự nhiên cố định. Do đó, một kiểu hòa hợp được thiết lập giữa các tầng lớp xã hội, được trời phú cho những đặc ân khác nhau. Người ta có thể thấy bất công, nhưng tâm hồn không bị suy thoái.

Tuy nhiên, các nền dân chủ đã xóa bỏ mọi rào cản của sự kì vọng. Mọi thành viên trong cộng đồng đều cảm thấy mình ngang bằng nhau về lý thuyết, kể cả khi họ không có phương tiện để đạt được sự bình đẳng vật chất. 'Ở Mỹ,' Tocqueville viết, 'Tôi chưa bao giờ gặp một người nghèo nào mà không nhìn vào niềm hạnh phúc của người giàu với ánh mắt hi vọng và ghen tị'. Người nghèo quan sát người giàu từ khoảng cách gần và tin rằng một ngày họ cũng sẽ đạt được vinh hoa phú quý. Dù đôi khi điều này trở thành hiện thực, nhưng chỉ là thiểu số. Nước Mỹ vẫn có những tầng lớp khốn cùng. Tuy nhiên, khác với dân nghèo trong xã hội quý tộc, người Mỹ nghèo không đổ lỗi cho trật tự tự nhiên, mà cho nỗ lực của chính mình.

Những quan niệm khác nhau về đói nghèo trong xã hội quý tộc và dân chủ đặc biệt rõ ràng trong thái độ của người nô lệ với chủ của họ. Trong nền quý tộc, người đầy tớ thường chấp nhận định mệnh của mình một cách mãn nguyện. Theo Tocqueville, họ có thể có 'tư tưởng cao quý, lòng kiêu hãnh mạnh mẽ và tự trọng'. Trong nền dân chủ, tuy nhiên, báo chí và công luận liên tục gợi ý rằng họ có thể leo lên đỉnh cao của xã hội, trở thành ông chủ, quan tòa, nhà khoa học hay tổng thống.

Mặc dù cảm giác có vô vàn cơ hội trước mắt có thể khuyến khích sự lạc quan, đặc biệt trong giới trẻ và những người đầy tớ, và mặc dù tư tưởng này có giúp những người tài giỏi và may mắn nhất đạt được mục tiêu, theo thời gian, khi đại đa số không thể thăng tiến, Tocqueville nhận thấy rằng tâm trạng của họ suy sụp, nỗi cay đắng lấn át và bóp nghẹt tinh thần, và lòng căm ghét chính bản thân mình và các ông chủ ngày càng mãnh liệt.

Hệ thống phân chia giai cấp cứng nhắc đã tồn tại trong hầu hết các xã hội phương Tây đến thế kỷ 18, chối bỏ mọi hy vọng đổi đời ngoại trừ vài trường hợp hiếm hoi. Điều này rõ ràng là bất công, nhưng lại mang đến cho những người ở đáy xã hội một dạng tự do cao quý: tự do không phải so sánh mình với thành tích của nhiều người khác, do đó không cảm thấy thèm khát địa vị và danh vọng như họ.

Thông thường, chúng ta vẫn nghĩ dân chủ là đối lập của chuyên chế. Trong một nền dân chủ, không nhóm đặc quyền nào có thể cai trị mọi người khác bằng vũ lực; các lãnh đạo phải cai trị với sự đồng thuận của người dân. Nhưng de Tocqueville nhận thấy rằng dân chủ có thể dễ dàng tạo ra một kiểu độc tài riêng: độc tài của số đông. Về mặt nguyên tắc, các nhóm đa số có thể rất nghiêm khắc và thù địch với nhóm thiểu số. De Tocqueville không chỉ nghĩ về sự đàn áp chính trị công khai, mà còn về một kiểu chuyên chế nhẹ nhàng hơn nhưng vẫn rất thực, khi chỉ cần 'ở phe thiểu số' đã bị xem là không thể chấp nhận, bệnh hoạn - thậm chí là mối đe dọa.

Ông cho rằng văn hóa dân chủ có thể dễ dàng phá hủy bất kỳ sự khẳng định khác biệt nào, đặc biệt là những người có phông văn hóa cao hoặc học thức tốt có thể bị coi là bất kính với số đông - dù họ có tài giỏi thật sự. Trong nền chuyên chế của số đông, xã hội sẽ trở nên khó chịu với những cá nhân tài năng hoặc tham vọng sáng chói.

Ông nghĩ rằng đây là cái giá tự nhiên mà người ta phải trả khi sống trong một nền dân chủ.

De Tocqueville cho rằng nền dân chủ khuyến khích những ý tưởng mạnh mẽ về bình đẳng đến mức độ có thể gây hại và làm người dân nản lòng. Ông nhận thấy nền dân chủ thúc đẩy 'trong trái tim con người cảm giác bình đẳng thấp hèn, khiến những kẻ yếu muốn kéo những người giàu xuống ngang bằng với họ'.

Quan điểm này có vẻ không hợp với ngày nay khi chúng ta luôn coi trọng bình đẳng. Nhưng điều làm de Tocqueville khó chịu là cách người Mỹ, dù không có nhiều khác biệt về giáo dục, kỹ năng, trải nghiệm hay tài năng, từ chối tôn trọng cái ông gọi là 'sự cao quý tự nhiên'. Ông tin rằng họ được khuyến khích không cúi đầu trước bất kỳ uy quyền nào, không chấp nhận ai đó giỏi hơn chỉ vì họ đã được đào tạo làm bác sĩ, nghiên cứu luật trong 20 năm hay viết vài cuốn sách hay.

Bản năng mách bảo rằng dân chủ sẽ thúc đẩy công dân có tư duy cởi mở. Dân chủ chắc chắn khuyến khích tranh luận và cho phép bất đồng được giải quyết bằng lá phiếu thay vì bạo lực? Chúng ta nghĩ rằng sự cởi mở là kết quả của việc sống ở nơi có nhiều ý kiến được lên tiếng.

Tuy nhiên, de Tocqueville lại kết luận ngược lại: hiếm nơi nào con người thiếu độc lập suy nghĩ và tự do thảo luận như ở Mỹ.

Người Mỹ tin rằng hệ thống của họ công bằng, thường từ bỏ tính độc lập suy nghĩ, và tin vào báo chí và 'lẽ thường'. Sự hoài nghi với ý kiến công luận của dân châu Âu đã nhường chỗ cho niềm tin ngây thơ vào trí tuệ tập thể.

Hơn nữa, trong xã hội thương mại, mọi người hiểu rằng không nên quá mâu thuẫn với hàng xóm hay khách hàng tiềm năng. Hòa nhập với số đông thường hơn là đứng một mình.

Quay về Pháp, de Tocqueville theo đuổi sự nghiệp chính trị. Dù Pháp được gọi là nền dân chủ, hệ thống bầu cử hạn chế, chỉ dưới 5% người trưởng thành được đi bầu. Ông trở thành Bộ trưởng Bộ ngoại giao nhưng rời chính trường sau khi Louis Napoleon tự tuyên là Hoàng đế và dẹp bỏ hiến pháp. Ông mất năm 1859, thọ 53 tuổi sau cuộc đời an bình tại điền trang.

Mặc ông phê phán nhiều về nền dân chủ, de Tocqueville không chống nó. Ông tin rằng dân chủ sẽ trở thành hình thức chính trị phổ biến nhất. Mục tiêu thực sự của ông là giúp chúng ta nhìn thấy thực tế về tương lai. Dân chủ có thể tốt ở một số điểm, nhưng cũng có nhược điểm.

Nhấn mạnh vào các điểm yếu của dân chủ, ông cho thấy sống trong một xã hội dân chủ có thể khá khó chịu và buồn chán. Ông truyền đạt một bài học quan trọng: mặc dù có nhược điểm, nhưng chúng ta vẫn phải tiếp tục hành trình tiến bộ chính trị.

Sự thất vọng được nuôi dưỡng bởi niềm hy vọng rằng mọi thứ có thể thay đổi. Kể về những khiếm khuyết của dân chủ, ông giúp mọi người nhìn nhận thực tế một cách khôn ngoan. Đôi khi chính trị có thể trở nên tồi tệ không phải vì chúng ta làm sai, mà là bởi giá phải trả khi trao quyền lực cho mọi người.

Mytour (Trạm Đọc)

Theo The School of Life