Ông Phạm Nhật Vượng nói rằng thế giới 'đang rất thiếu xe điện, nếu có xe sẽ được bán rất nhanh' - thực tế như thế nào?

Thế giới đang đứng trước tình trạng 'khát' xe điện. Nhiều hãng xe đã thông báo đã bán hết toàn bộ lượng xe của năm 2022, khách hàng phải chờ đến 2023 mới có thể nhận xe. Vì sao điều này lại xảy ra?

'Hiện tại mọi thứ đều khan hiếm, ngay cả như chiếc xe VF e34 của chúng tôi chỉ thiếu một con tem vì nhà cung cấp không cung cấp được, vì vậy không thể xuất xưởng.

Chúng tôi đang kêu gọi các nhà sản xuất chip từ các quốc gia khác đến Việt Nam mở nhà máy, Vingroup cung cấp những ưu đãi lớn cho họ, miễn phí thuê đất, thuê nhà xưởng trong 10-15 năm. Khi đảm bảo nguồn cung, thị trường sẽ phát triển rất nhanh vì thế giới đang 'khát' xe điện, không phải là thừa. Nếu có xe, chúng tôi có thể bán rất nhanh trên nhiều thị trường' – ông Phạm Nhật Vượng – Chủ tịch Tập đoàn Vingroup chia sẻ tại Đại hội cổ đông thường niên 2022 vào ngày 11/5.

Câu hỏi là tại sao một dự án được coi là trọng điểm trong xu hướng chuyển đổi sang năng lượng sạch toàn cầu, 'next big thing' với định giá hàng tỷ USD lại gặp tình trạng thiếu xe khi nhu cầu mới bùng nổ. Vấn đề mà các hãng xe cần quan tâm nhất là làm thế nào để thuyết phục người dùng chuyển sang xe điện. Thị trường đang gặp khó khăn ở điểm nào?

Thế giới đang 'khát' xe điện

Đầu tiên cần thừa nhận rằng doanh số xe điện trên toàn cầu đang tăng mạnh. Trong quý đầu tiên của năm 2022, hầu hết các nhà sản xuất đều ghi nhận mức tăng trưởng đáng kể, ví dụ như Ford với tỷ lệ tăng 139%, Volkswagen là 65% và Tesla đạt 81%.

Lý do cho sự bùng nổ của doanh số xe điện khá dễ hiểu, do nỗi lo của người tiêu dùng về giá nhiên liệu truyền thống tăng cao trong bối cảnh nhiều quốc gia đưa ra các chính sách khuyến khích mua xe điện, bao gồm cả hỗ trợ tiền mặt.

Tuy nhiên, tất cả các nhà sản xuất đều đang phải đối mặt với tình trạng thiếu xe để giao cho khách hàng. Ở Trung Quốc, người mua Tesla Model 3 hoặc Model Y đang phải đợi vài tháng để nhận xe.

Theo SCMP, với tình trạng thiếu hụt hiện tại, các nhà sản xuất chỉ có thể sản xuất khoảng 4 triệu xe sử dụng năng lượng mới (NEV) trong năm nay, thiếu khoảng 1 triệu xe so với nhu cầu của thị trường. NEV bao gồm cả xe điện chạy bằng pin và xe hybrid.

Tại Mỹ, Tesla cũng thông báo rằng khách hàng đặt hàng vào thời điểm này sẽ phải đợi cho đến đầu năm 2023 mới có thể nhận xe, thậm chí có một số mẫu xe kéo dài đến quý II/2023.

Đối với Ford, họ đã ngừng nhận đơn đặt hàng cho mẫu bán tải chạy điện F-150 Lightning từ tháng 4 vì số lượng xe bản 2022 đã bán hết. Ford đã nhận hơn 200.000 đơn đặt hàng trước cho mẫu xe này, nhiều hơn cả số lượng xe mà họ dự định sản xuất trong 3 năm.

Volkswagen dưới sự lãnh đạo của CEO Herbert Diess tuyên bố rằng hãng đã bán hết xe điện ở châu Âu và Mỹ. Những người muốn mua một chiếc xe điện từ các thương hiệu con của VW sẽ phải chờ đợi ít nhất đến năm 2023.

Tại Việt Nam, VinFast đang bàn giao mẫu xe VF e34 với số lượng khá giới hạn - khoảng 400 xe/tháng, trong khi số đặt hàng từ năm 2021 lên đến hơn 30.000 xe. Tuy triển vọng của xe điện rất sáng sủa, nhưng tình trạng thiếu linh kiện đang hạn chế khả năng của các nhà sản xuất đáp ứng nhu cầu thị trường.

Cuộc thách thức lớn nhất là gì?

Tình trạng thiếu hụt này là kết quả của nhiều yếu tố kết hợp nhau, bao gồm thiếu kim loại từ Nga, sự phong tỏa tại Trung Quốc, gián đoạn trong các nguồn khai thác, thiếu chip bán dẫn và lithium - nguyên liệu chính để sản xuất pin xe điện.

Trong số các nguyên nhân này, tình trạng thiếu hụt kim loại từ Nga và sự phong tỏa từ Trung Quốc có thể xem là những tình huống tạm thời, chỉ là những điều cần thay đổi trong chuỗi cung ứng.

Trong khi đó, vấn đề thiếu chip bán dẫn đã kéo dài từ năm 2021 sang năm 2022 và vẫn còn khó khăn. Tuy nhiên, không có dấu hiệu cho thấy tình trạng này sẽ kéo dài từ 3 đến 5 năm, bởi hiện tại đã có nhiều biện pháp được áp dụng. Ngoài ra, cũng cần nhớ rằng, nhu cầu bùng nổ sau giai đoạn giãn cách đã làm cho các đơn hàng trở nên không đồng đều. Mặc dù chậm hơn dự kiến, mọi thứ sẽ trở lại bình thường.

Trong khi đó, sự thiếu hụt lithium để sản xuất pin xe điện đang là một vấn đề đáng lo ngại. Theo CEO của Rivian RJ Scaringe, tình trạng này được mô tả như 'nếu so sánh với việc thiếu pin, việc thiếu chip chỉ như một món tráng miệng trong 2 thập kỷ tới'.

Sự mất cân bằng trên thị trường pin đang ngày càng trở nên nghiêm trọng, do nhu cầu xe điện tăng nhanh hơn bất kỳ dự đoán nào trong ngành công nghiệp này. Theo ông Scaringe, 'hầu hết các quốc gia trên thế giới sẽ ngừng bán xe chạy bằng xăng. Không thể đo lường được quy mô của sự thay đổi'.

Đơn giản nói, chỉ có dưới 10% số lượng pin xe điện cần thiết cho 10 năm tới được sản xuất. Điều này có nghĩa là 90-95% chuỗi cung ứng không tồn tại.

Giá cell pin xe điện đã tăng từ 105 USD/kWh năm ngoái lên 160 USD trong năm nay. Nếu vấn đề cung cấp không được giải quyết, giá sẽ tiếp tục tăng.

Lithium – yếu tố chủ chốt để thúc đẩy thị trường xe điện.

Những cảnh báo về tình trạng cần nhiều pin lithium hơn không phải là điều mới. Elon Musk đã cảnh báo về điều này vào tháng 11/2021. Tháng 4 vừa qua, ông đã đề cập trên Twitter về việc Tesla sẽ tham gia vào ngành khai thác lithium.

'Ai đó hãy tham gia vào lĩnh vực kinh doanh lithium đi. Bạn có thích tiền không? Kinh doanh lithium là dành cho bạn', ông nói trong buổi công bố báo cáo kết quả kinh doanh quý I của Tesla.

Hiện nay, Trung Quốc gần như chiếm quyền kiểm soát thị trường pin lithium với việc tinh chế 80% nguyên liệu thô của thế giới, sản xuất 77% dung lượng pin bán ra toàn thị trường và 60% linh kiện pin trên toàn cầu.

Sự phụ thuộc này khiến mỗi khi hoạt động sản xuất tại Trung Quốc gặp rào cản, cả thế giới sẽ chịu ảnh hưởng chung, chẳng hạn khi quốc gia này áp đặt phong tỏa nhiều địa phương vì Covid-19.

Thực tế, nhiều công ty lớn đã tăng cường đầu tư vào xe điện và nhận thức rõ ràng về việc giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc. Tesla gần đây đã mua một khu vực rộng 10.000 ha ở Nevada để khai thác Lithium. Công ty SK của Hàn Quốc cũng đã mở nhà máy pin khổng lồ ở Georgia, Mỹ để sản xuất pin cho Volkswagen và Ford.

Hầu hết các công ty kinh doanh xe điện, trong đó có VinFast, đều đầu tư vào các nhà máy pin và mở rộng sản phẩm xe điện. Ví dụ, Vingroup – công ty mẹ của VinFast đã đầu tư 4.000 tỷ đồng để xây dựng nhà máy pin tại Vũng Áng, Hà Tĩnh. Volkswagen cũng dự kiến có tổng cộng 6 nhà máy sản xuất pin xe điện ở châu Âu vào năm 2030, với tổng sản lượng điện năng là 240 gigawatt giờ mỗi năm.

Các chính phủ đang nỗ lực thúc đẩy khai thác lithium và sản xuất pin để đảm bảo tự cung cấp. Ví dụ, Nhà Trắng vừa công bố chi hơn 7 tỷ USD để tăng cường chuỗi cung ứng pin tại Mỹ. Tổng thống Biden đã phân bổ 3,1 tỷ USD cho các công ty sản xuất và tái chế pin lithium. Tuy nhiên, các nhà phân tích cho rằng những nỗ lực này chưa đủ. Trung Quốc hiện đứng trên cả Mỹ với số lượng nhà máy sản xuất pin lớn hơn (93 so với 4).

Indonesia cũng đang kêu gọi các doanh nghiệp mở nhà máy sản xuất pin tại đây nhờ nguồn nickel dồi dào.

Mặc dù đã có nhiều biện pháp được đưa ra, nhưng các nhà phân tích cho rằng thế giới vẫn đang tiến hành khá chậm so với sự phát triển của thị trường xe điện. Carlos Tavares, CEO của Stellantis, cho rằng tình trạng thiếu pin cho xe điện sẽ vẫn tiếp tục ít nhất cho đến năm 2025-2026.