Phân Tích Khía Cạnh Nghệ Thuật trong Hai Đứa Trẻ

Phân Tích Tính Nghệ Thuật trong Hai Đứa Trẻ của Thạch Lam

Bài Mẫu Phân Tích Tính Nghệ Thuật trong Hai Đứa Trẻ của Thạch Lam

Bài Tập

Mỗi khi đọc tác phẩm của Thạch Lam, tôi như lạc vào cánh cổng gỗ êm đềm trong truyện Dưới Bóng Hoàng Lan. Phía bên ngoài là thế giới ồn ào, sôi động, ngập tràn ánh nắng, nhưng bên trong là không khí mát mẻ, lan tỏa mùi hương thích hợp để suy ngẫm và trải nghiệm, lắng nghe những âm thanh tĩnh lặng của cuộc sống.

Như khu vườn ẩn mình sau cánh cổng, tác phẩm của Văn Thạch Lam ít sự kiện, ít hành động nhưng tràn ngập bâng khuâng. Nó mang đến cơ hội hiểu rõ sâu sắc những cuộc sống giản dị qua trải nghiệm im lặng.

'Hai Đứa Trẻ' là một tác phẩm ngắn đặc sắc của Thạch Lam. Chất liệu của nó vẫn là cuộc sống nặng nề, mệt mỏi trong những con phố nghèo nàn. Nhưng từ chất liệu đó, nhà văn tạo nên những đoạn văn hết sức thú vị, không giống với sự thú vị thông thường. Sự thú vị (hay chất thơ) của tác phẩm kết hợp với sự sáng tạo của nhà văn, thách thức trí tưởng tượng và kích thích giác quan thông qua lối viết và cách trình bày độc đáo. Điều này làm nổi bật chiều sâu của một nghệ thuật đầy ẩn dụ: viết về những điều tầm thường, giản đơn nhưng vẫn hấp dẫn. Điều này phá vỡ quan điểm (ít nhất là của độc giả) về tính quyết định của chất liệu. Thực tế, nghệ thuật là sự kiểm soát chất liệu, vận dụng chúng qua các phương tiện đặc biệt trong diễn đạt.

Câu văn của Thạch Lam rất chân thực, chính xác. Nhưng điều đó không chỉ là sự trùng khớp đơn giản. Tiết điệu nhẹ nhàng của câu mở đầu thiên truyện là minh chứng: 'Tiếng trống thu không trên cái chòi của huyện nhỏ; từng tiếng một vang xa để gọi buổi chiều'. Ngôn ngữ của câu chỉ rõ ở vế sau, nhưng sự cảm nhận bắt đầu từ phần đầu và cụm danh từ lên trên. Trong câu này, từ 'gọi' tạo ra một mối quan hệ mới giữa các đối tượng, mà từ không thể nói lên được. Câu văn trên không chỉ là của Thạch Lam, nhưng quan trọng là nó không xuất hiện ngẫu nhiên, mà nhằm nhấn mạnh một điều nào đó hơn những sự kiện hiển thị trên bề mặt. Hãy lưu ý thêm hai câu văn khác kề nhau: 'Chiều, chiều rồi. Một chiều êm đềm như ru, với tiếng ếch nhái kêu ran ngoài đồng ruộng theo gió nhẹ'. Câu đầu có vẻ thừa một chữ 'chiều', nhưng từ góc độ thông tin bình thường, có thông tin về tâm trạng mà chỉ hai chữ 'chiều rồi' có thể truyền đạt (do không có nhịp điệu). Ngược lại, nếu thiếu chữ 'chiều', sự êm đềm của câu sau sẽ không hiệu quả. Tính thừa này cũng làm mất hiệu ứng tương tác của cấu trúc văn học. Rõ ràng người đọc đang bị hướng dẫn bởi văn bản, không phải là điều gì khác.

Trong suốt truyện ngắn, tác giả liên tục nhấn mạnh sự 'ngây thơ' của hai nhân vật chị em qua các phê phán như: 'Liên không hiểu sao...', 'Liên tưởng là...', 'tâm hồn Liên... có những cảm giác mơ hồ không hiểu', 'vũ trụ thăm thẳm bao la đối với tâm hồn hai đứa trẻ như đầy bí mật và xa lạ...','Liên thấy mình sống giữa bao nhiêu sự xa xôi không biết...'. Có thể nhân vật 'không biết', không hiểu, nhưng điều đáng chú ý là tác giả sử dụng tâm trạng của nhân vật để ám chỉ người đọc. Những từ phủ định như 'không' đã tạo ra một không khí bất định, mơ hồ. Độc giả dường như đang theo dõi nhân vật cùng tác giả, nhưng thực sự họ đã bị ảnh hưởng bởi cảm xúc của nhân vật và không ngừng thao thức. Họ cố gắng hiểu những điều mà nhân vật 'không hiểu' để phân biệt với họ, nhưng họ ngày càng mắc kẹt trong không khí của câu chuyện đến mức không thể tìm đường thoát, trong khi tác giả vẫn tiếp tục miêu tả, kể chuyện để buộc họ sâu hơn vào câu chuyện mà ông đã 'tạo ra'.

Mặc dù truyện ít sự kiện, nhưng vẫn hiện hữu những đoạn đối thoại nhỏ. Chúng phân bố hài hòa trong tác phẩm và xuất hiện giữa các đoạn mô tả cảnh vật - một bức tranh yên bình, tĩnh lặng, đôi khi u ám và buồn bã. Chính không khí này định đạo độ âm nhạc của đoạn đối thoại, trong khi chính lời thoại cũng mang đặc tính thoải mái, không gây sự thay đổi đột ngột trong cấu trúc truyện. Những câu hỏi được đặt ra có thể có hoặc không được trả lời. Chúng không tìm hiểu mà chỉ đợi sự hỗ trợ, xác nhận ý kiến, thậm chí là sự hiện diện mờ nhạt của họ:

- Em hãy bật đèn cho chị Liên nhé !

- Chị nhìn cái chõng này, cảm giác nó như sắp gãy vậy.

- Chị dọn hàng muộn thật, sao hôm nay lại như vậy?

- Cô chưa dọn hàng à?

- Buổi trưa em có bán hai bánh xà phòng cho bà Lực, phải không?

- À, cô bé đang làm gì vậy?

- Giờ này mà họ vẫn chưa ra à?

- Hôm nay tàu không đông nhỉ, chị?

Trước những câu hỏi đó, người thường chỉ im lặng, suy nghĩ, rồi mới trả lời hoặc có khi không đáp. Một số người, khi muốn chứng minh rằng cảnh đời miêu tả trong truyện quá nghèo nàn và buồn tẻ, thường nêu chi tiết như đám trẻ nhặt rác trên chợ, chị Tý dọn hàng đến khuya không bán được nhiều, hai chị em Liên xem phở của bác Siêu như một đặc quyền xa xỉ, người mua hàng chỉ mua nửa bánh xà phòng... Tuy nhiên, cần tập trung vào những đoạn đối thoại rời rạc, vì từ đó nổi lên hồn văn của tác phẩm. Chúng tạo ấn tượng buồn bã, xót thương, thậm chí làm tức giận trước những câu hỏi tầm phào, mơ hồ, không cần thiết phải trả lời và những câu trả lời quá nhạt nhẽo, phẳng lặng. Những ấn tượng này khó tạo ra so với những nhận định kết luận 'đóng khung' thường gặp trong những truyện mang tính giáo huấn.

Trong truyện, có vài lần tiếng reo vang lên, toả đầy sự háo hức mong đợi:

- Xem kìa, đèn ghi của bác Siêu đã sáng rực rồi.

- Ánh đèn ghi đã bừng lên ở phía kia đây.

Tuy nhiên, những tiếng reo ấy nhanh chóng trở thành nguồn đau thương khi sự thực được tiết lộ một cách lạnh lùng: 'An và Liên ngửi thấy mùi phở thơm, nhưng ở cái huyện nhỏ này, món quà bác Siêu bán trở thành đều xa xỉ, quá đắt đỏ, hai chị em không bao giờ có đủ tiền để mua' và 'chuyến tàu hôm nay không đông như mọi khi, vắng bóng người và dường như không sôi nổi như xưa'. Niềm vui mong đợi chỉ làm đau lòng, nhấn mạnh sự thất vọng của nhân vật, cũng như tạo nên sự thất vọng trong lòng độc giả. Được ràng buộc bởi nhịp điệu bi kịch của câu chuyện, độc giả đã trông chờ những tiếng reo ấy. Sự thất vọng này, thực sự, là thành công nghệ thuật của truyện, khiến độc giả hiểu rõ hơn về ý nghĩa cuộc sống mà tác phẩm muốn truyền đạt. Nghệ thuật không chỉ là lời thẳng, mà còn là sự lặp lại, đồng thời, độc giả trở thành nhân vật, họ chấp nhận trải nghiệm những giá trị sống như những người trong truyện.