Buzz
Phân tích chi tiết
1. Giới thiệu:
- Tổng quan về Nhà thơ Nguyễn Công Trứ: là một nhà văn có tính cách 'Kiêu ngạo'.
- Tổng quan về tác phẩm 'Bài ca ngất ngưởng'.
2. Nội dung chính:
a. Cảm hứng chính
- Tập trung vào từ “ngất ngưởng”
+ Tên tiêu đề
+ Được lặp lại bốn lần trong bài thơ
=> Ý nghĩa thực sự: chỉ sự cao lớn không ổn định, không vững chắc, dao động
=> Ý nghĩa bóng: cách sống vượt lên trên những hạn chế, giới hạn. Thể hiện cá tính, thái độ sống độc lập của Nguyễn Công Trứ.
b. Quan điểm sống cao quý khi trong nhiệm kỳ (sáu câu đầu)
- “Vũ trụ nội mạc phi phận sự”: Đây là quan niệm mà ông đã thể hiện trong nhiều bài thơ, cho rằng con người sinh ra từ “ý thượng đế”, nên phải chấp nhận trách nhiệm, phải gánh vác ta yêu thích những gì trên trái đất (mọi sự trên trái đất đều thuộc về phận sự của ta).
- Trong tác giả, quan niệm ấy liên quan chặt chẽ với triết lý 'tu, tề, trị, bình', với lòng can đảm và chí hùng mạnh mẽ mà ông ấp ủ với niềm tin, hi vọng trong suốt cuộc đời.
- “Ông Hi Văn…vào lồng”:
+ Hình ảnh ẩn dụ “vào lồng” => miêu tả cuộc đời làm việc, coi thường tiền bạc của Nguyễn Công Trứ => quan điểm mới mẻ, khác lạ so với những người học giả thời kỳ Nguyễn Trãi
+ Xem việc gia nhập cung là việc buộc mình, làm việc cung sẽ mất tự do, gò bó nhưng đó cũng là điều kiện để bộc lộ tài năng, ước mơ, trọn vẹn lòng trung quân tôi.
- Liệt kê những công việc đã làm trong vị trí quan trọng và tài năng của mình:
+ Tài năng: Giỏi văn chương (khi đạt giải thủ khoa), Tài dùng binh (chiến thuật)
=> Tài năng lỗi lạc, xuất sắc: văn võ song toàn
+ Tự hào về địa vị, xã hội hơn người: Tham tán, Tổng đốc, Đại tướng (bảo vệ Trấn Tây), Phủ trấn Thừa Thiên
=> Tự tin mình là một người tài năng lỗi lạc, địa vị vẻ vang, tài năng hoàn hảo.
=> Sáu câu đầu là câu chuyện chân thành của nhà thơ khi làm quan, khẳng định tài năng và lý tưởng dũng cảm, lòng tự hào về phẩm chất, năng lực và thái độ sống tài dùng, hùng dũng, khác biệt với tính cách ngạo mạn của một người có khả năng xuất sắc. Hoặc thái độ sống của người quân tử vĩnh viễn, kiên trì lý tưởng.
c. Quan điểm sống cao quý khi về hưu (mười câu tiếp theo)
- Cách sống theo ý muốn và sở thích cá nhân:
+ Cưỡi trâu vài lạc ngựa.
+ Đi chùa theo gót tiên.
=> Sở thích độc đáo, khác thường, thậm chí có phần không quan tâm và nguyên lý
+ Thậm chí Phật cũng phải cười: miêu tả hành động của tác giả là những hành động bất thường, đi ngược lại với quan điểm của các nhà giáo phương thời trung cổ.
=> Cá tính của nghệ sĩ mong muốn sống theo cách riêng
- Quan điểm sống:
+ “Mất cũng chẳng sa… đông gió”: Tự tin đặt mình bên cạnh “vĩ đại”, tức là sống tự tại, không quan tâm đến việc được khen ngợi hay bị chỉ trích của thế giới.
+ “Khi ca… khi tùng”: tạo cảm giác cuộc sống đa dạng, thú vị, từ “khi” lặp đi lặp lại tạo cảm giác vui vẻ không ngừng.
+ “Không phải là Phật… không tầm thường”: không phải là vị Thánh, không phải là tiên, không bị ràng buộc bởi tục lệ , sống không giống như ai, sống cao quý.
=> Quan điểm sống không bình thường mang đầy đủ tính cách riêng của tác giả
d. Thời kỳ sau khi rời bỏ nghề quan (ba câu cuối )
+ “Không bằng Ngạc.. Hiển vua tôi cho trọn đạo dự án”: Sử dụng ví dụ lịch sử, so sánh bản thân với những người nổi tiếng có sự nghiệp to lớn như Ngạc Chính, Hàn Sơn, Phúc Sơn,...
+ Nguyễn Công Trứ đã tự mình khẳng định mình là con người trung thực, hoàn thiện đạo nghĩa của mình, điều này làm cho quan niệm về ý chí quyết định của tác giả được thêm phần mạnh mẽ ở đầu bài thơ.
+ Tự hào về tài năng và thành tựu của mình một cách kiên định và hào hùng.
+ “Trong triều ai cao quý như ngài”: vừa hỏi vừa khẳng định vị thế hàng đầu trong triều đại về cách sống “ngất ngưởng”
=> Tuyên bố khẳng định tính cách, mong muốn vượt qua giới hạn của tiêu chuẩn đạo đức phổ biến. Với ông, ngất ngưởng phải được chứng minh bằng danh hiệu và thành tựu. Vậy ý thức ngất ngưởng của ông không phải là tiêu cực mà là khẳng định bản thân, là lòng dũng cảm để sống ở đời, và một phong cách sống văn học cao quý.
3. Kết luận:
- Đánh giá tổng quan về bài thơ.
Một ví dụ xuất sắc
Xưa nay, trong thơ tự sáng tác, thường thấy các tác giả sử dụng ngôn từ phong phú, lối văn uyển chuyển để thể hiện bản thân. Nhưng Nguyễn Công Trứ đã làm điều khác biệt trong 'Bài ca ngất ngưởng'. Ông đã dựa trên những trải nghiệm thực tế, những việc làm đặc biệt chỉ có mình ông mới trải qua để khẳng định con người của mình. Trong bài thơ này, ông đã lặp lại hai từ 'ngất ngưởng' bốn lần. 'Ngất ngưởng' không chỉ là một cụm từ hình ảnh, mà còn trở thành biểu tượng cho tính cách của một con người không bình thường. Trên hơn một trăm bài thơ mà ông đã sáng tác, trong đó có sáu mươi mốt bài ca trù, chỉ có bài này ông đặt tên là 'Bài ca ngất ngưởng'. Người đương thời và sau này đều công nhận Nguyễn Công Trứ: một thanh niên, một quan lại, một vị tướng, một cụ già ngất ngưởng. Tính cách 'ngất ngưởng' đã ảnh hưởng đến một thời đại, và đó chính là bản thân ông.
Như hầu hết các nhà nho xưa, Nguyễn Công Trứ cũng xuất thân từ cửa Khổng, sân Trình. Trước sau, ông vẫn là một người theo đạo Khổng tử một cách tận trung:
Không quan thần phụ tử đếch là người.
Ông cũng hiểu rõ rằng một trong những yếu tố cốt lõi của nhà nho là sự vững chãi, không thái quá. Nhưng Nguyễn Công Trứ đã vượt quá mức ngưỡng đã định, vượt xa khỏi những gì bình thường... Có lẽ không có nhà nho nào giống Nguyễn Công Trứ: đem tất cả các hoạt động hàng ngày của một quân tử, một kẻ sĩ lên một tầm cao triết lý. Trong văn thơ, ông nói đến nhiều loại nợ: nợ cầm thư, nợ tang bồng, nợ phong lưu, nợ trần hoàn, nợ anh hùng, nợ danh vọng... Mỗi loại nợ đều phải trả, và ông đã trả hết... Hi Văn tài bộ đã tự ví mình như cây cau:
Cây cau đứng giữa trời giơ tay chống
Dẫu gió lung lay cũng không nao.
Nếu không có sự khẳng định về tài năng đó, làm sao có thể có nhiều loại nợ như vậy, và làm thế nào có đủ sức mà trang trải công việc với cuộc đời? Thực tế là với mỗi loại nợ. Hi Văn tiên sinh cũng dấn thân vào kinh doanh, làm lên tiếng lẫy lừng ở một vài nơi.
Cái ngất ngưởng, cái tính cách của Nguyễn Công Trứ còn ở chỗ: Ông sống thực với bản thân, với người khác, với cuộc sống. Các nhà thơ xưa thường viết về những gì phổ quát, tập trung vào vai trò của kẻ sĩ; nhưng về bản thân họ thì không nói, hoặc là ẩn dụ trong văn chương. Riêng văn thơ của Nguyễn Công Trứ lại khác: Ông không che giấu, không tránh né, ông sống đời thường như thế nào thì văn thơ của ông cũng phản ánh như vậy. Ví dụ như khi đã về hưu, đã trên bảy mươi tuổi, ông vẫn sống hồn nhiên, thân thiện.
Từ đó, có thể nói Nguyễn Công Trứ là một trong những nhà thơ viết nhiều về tình yêu nhất trong văn học lịch sử Việt Nam, với những bài thơ như Yêu hoa, Duyên gặp gỡ, Vịnh chữ tình, Vịnh sầu tinh, Tương tư, Bỡn cợt cô đào già... niềm đam mê và tình yêu đối với thơ và phụ nữ luôn là hai điểm nổi bật của Nguyễn Công Trứ. Ông luôn coi mình là người thích thú với cuộc sống... Ông từng nói Mọi người chơi trong cuộc đời... Nhìn vào Nguyễn Công Trứ, ta thấy một người vẫn giữ vững tính cách của mình. Nguyễn Công Trứ là một người tự tin, khẳng định tài năng của mình, có ý thức rõ ràng về bản thân giữa những thời điểm khó khăn:
Thành công, thất bại... không quan trọng.
Lâu nay, mọi người cho rằng thơ của Nguyễn Công Trứ là một tập hợp các mâu thuẫn lớn. Thực ra, nó rất nhất quán. Cái ngất ngưởng trong thơ ông là kết quả của một tính cách. Một bản lãnh trong cuộc sống, trong sáng tạo nghệ thuật. Cái ngất ngưởng ấy là của riêng Nguyễn Công Trứ và cũng là sản phẩm của một thời kỳ, một vùng quê, của người con của xứ Nghệ. Ba mươi năm trong làm quan, bảy lần bị thất sủng, giáng chức, không làm mờ đi bản chất của ông, mà ngược lại, nhân cách đó càng được khẳng định. Ngày nay, nhớ về Nguyễn Công Trứ là nhớ về một người đã có công lớn trong việc phát triển, xây dựng hai huyện trù phú Tiền Hải và Kim Sơn (Thái Bình), nhớ về một nhà văn tài năng, và nhớ về một nhân cách đã sớm khẳng định bản thân trong lịch sử tư tưởng Việt Nam - và bài thơ Bài ca ngất ngưởng là một minh chứng cho điều đó.
Nguyễn Hữu Định Trường THPT Phan Bội Châu TP. Vinh - Nghệ An
