Phê phán về giá trị hiện thực sâu sắc trong đoạn Vào phủ chúa Trịnh

Đề bài: Phê phán về giá trị hiện thực sâu sắc trong đoạn Vào phủ chúa Trịnh

Suy ngẫm về giá trị sâu sắc của đoạn trích Vào lãnh địa của Chúa Trịnh
 

1. Giá trị sâu sắc của đoạn trích Vào lãnh địa của Chúa Trịnh, phiên bản số 1: 

Được biết đến với danh tiếng của một nhà y thuật xuất sắc, tâm hồn nhân đạo và một tri thức ẩn mình cao cả, Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác không chỉ là người được khen ngợi về tài năng y học, mà còn là tác giả của cuốn 'Thượng kinh kí sự' nổi tiếng. Năm 1782, với danh tiếng vang dội trong lĩnh vực y học, ông được triệu tập đến kinh đô để điều trị cho Thế tử Trịnh Cán và chúa Trịnh Sâm. Bằng những ghi chép chi tiết trong chuyến hành trình, ông hoàn thiện tác phẩm 'Thượng kinh kí sự' với giá trị hiện thực sâu sắc. 'Vào lãnh địa của Chúa Trịnh' là một trong những đoạn trích nổi bật, làm nổi bật sự lên án, kết án cuộc sống xa hoa và những hình ảnh lộng lẫy của tầng lớp quyền quý trong xã hội phong kiến.

Trước hết, dưới cái nhìn sắc bén, tinh tế của một tri thức ẩn danh, tác giả Lê Hữu Trác đã ghi chép và phản ánh trong tác phẩm của mình về cuộc sống xa hoa, giả dối và đầy thị phi của tầng lớp quyền quý qua những chi tiết về cảnh đẹp xa hoa, lộng lẫy trong các dinh thự và phủ các. Đó là những khu vườn hoa với 'cây cỏ mênh mông, tiếng chim hò hẹn, đóa hoa danh tiếng cạnh tranh, hương thơm thoang thoảng', những căn nhà 'Đại lộ', 'Quyển bồng', 'Gác tía' với những bức tranh đẹp, đèn lồng màu sắc, đồ trang sức rực rỡ và 'những đồ vật lạ mắt từ thế giới bên ngoài' cùng 'bàn vàng, chén bạc' sử dụng trong bữa tiệc tiếp đón khách. Tất cả những hình ảnh vàng son lộng lẫy xa hoa của lãnh địa Chúa Trịnh đã được truyền đạt qua đôi mắt và sự quan sát, tinh tế và tỉ mỉ của tác giả.

Không chỉ giới hạn ở đó, giá trị thực tế của tác phẩm hiện ra qua những chi tiết về lối sống trong lãnh địa của phủ Chúa. Ngay từ khi tác giả nhập mình vào cung điện theo mệnh lệnh của Chúa, điều này đã trở nên rõ ràng: 'những tên đầy tớ chạy như bay trước mặt' và 'bước chân chạy như ngựa đua'. Bước chân vào phủ Chúa, tác giả quan sát thấy cảnh tượng 'người giữa cửa đưa tin hết cỡ, người đang có công việc qua lại như kiểu mắc cửi'. Hình ảnh đó làm cho tác giả không khỏi bất ngờ:

'Quân nghìn cánh đưa gươm tráng
Khắp nơi Nam Bắc đều nghe tiếng này'

Câu thơ của tác giả rõ ràng chứng minh quyền lực tại lãnh địa của Chúa. Ông đã công bố về sự xa hoa này bằng cách nói rằng: 'Tôi cũng là con nhà quan, lớn lên trong phồn thịnh, biết đến mọi nơi trong thành phố, nhưng chỉ nghe nói về lãnh địa của Chúa mà thôi. Bây giờ mới đến đây, tôi mới hiểu hết vẻ giàu có của vua chúa, đúng là không có gì sánh kịp'. Những dòng thơ hay lời bình luận của tác giả còn làm nổi bật giá trị về mặt nghệ thuật thời gian của tác phẩm. Đó là xuất hiện của thời gian tâm lý. Bên cạnh thời gian vật lý là những con số về ngày giờ, năm tháng và niên hiệu, tác giả còn dành thời gian để suy ngẫm về các sự kiện đã diễn ra, khiến mỗi mô tả trong tác phẩm đều chứa đựng suy nghĩ và cảm xúc của tác giả.

Với ngòi bút chân thực và sắc sảo, trong đoạn trích này, tác giả còn gián tiếp lên án và tố cáo cuộc sống xa hoa, bệnh tật của tầng lớp quý tộc, quan lại thời đại. 'Bệnh' của Trịnh Cán được mô tả như sau: 'là do sống trong bức màn hoàng cung, ấm áp quá mức, cơ thể không chịu nổi, cộng với việc bị bệnh kéo dài, dẫn đến mất máu,...'. Chúa Cán, một đứa trẻ ngây thơ, bất ngờ trở thành nạn nhân của sự giàu có, thừa thãi và việc dạy dỗ không đúng đắn. Trước những căn bệnh như thế, liệu việc điều trị sẽ được các bác sĩ thực hiện như thế nào? Tác giả cũng khéo léo lên án đám bác sĩ Bắc Hà với bệnh tình ngu dốt, tưởng tượng, tham lam và ích kỷ. Họ chỉ là những 'thầy thuốc' tinh quái, không vì nghệ thuật y học mà vì danh lợi. Bằng cách mô tả tự nhiên và chân thực, Hải Thượng Lãn Ông đã phác họa rõ ràng, đặt ra các vấn đề về sức khỏe của hệ thống xã hội phong kiến thời kỳ đó. Ngoài vẻ bề ngoài lấp lánh của cảnh đẹp xa hoa và lối sống quyền lực, huy hoàng và thịnh trị là những dấu hiệu về sự rỗng tuệ và dự báo về khủng hoảng không thể tránh khỏi của chế độ xã hội phong kiến thời đó.

Giá trị thực tế sâu sắc của tác phẩm 'Vào lãnh địa của Chúa Trịnh' đã làm nên tính chân thực của 'Thượng kinh kí sự' qua bút pháp kí sự độc đáo của tác giả. Sự kết hợp thành công giữa đôi mắt quan sát tinh tế và ngòi bút trung thực, mô tả cảnh đẹp sống động, kể cả những chi tiết tinh tế nhất để tạo nên bức tranh huyền bí của cảnh và vật trong từng từ và trải dài trên trang giấy.

Qua giá trị thực tế của tác phẩm, độc giả còn trải nghiệm giá trị nhân đạo sâu sắc ẩn sau mỗi dòng văn. Bằng cách quan sát và ghi chép về cảnh đẹp lộng lẫy, tác giả gián tiếp thể hiện lòng đồng cảm, lòng thương xót đối với cuộc sống khó khăn, lầm than của nhân dân. Bức tranh về xã hội phong kiến hiện lên trong sự đối lập giữa cuộc sống của tầng lớp quan lại và cuộc sống của những người dân. Từ tác phẩm này, chúng ta ngắm nhìn rõ hơn câu hát quen thuộc về sự tàn bạo và mặt trắng trợn trong lối sống của phần lớn tầng lớp quan lại:

'Con hãy ghi nhớ lời này
Rước đêm là giặc, rước ban ngày là quan'.

2. Giá trị thực tế sâu sắc của đoạn trích Vào lãnh địa của Chúa Trịnh, phiên bản số 2: 

Hải Thượng Lãn Ông - Lê Hữu Trác, không chỉ là một bác sĩ lừng danh với tác phẩm Hải Thượng y tông tâm lĩnh, mà còn là một tác giả xuất sắc, góp phần quan trọng vào văn hóa Việt Nam. Trong số những tác phẩm nổi tiếng của ông, Thượng kinh ký sự nổi bật, là bức tranh sống động về lịch sử Việt Nam thế kỷ 18, thời kỳ xao lạc giữa vua Lê và chúa Trịnh. Một triều đình với hai hoàng cung đồng thời tồn tại, đưa nhân dân vào bối cảnh khốn cùng. Đặc biệt, qua đoạn trích Vào phủ chúa Trịnh, Lê Hữu Trác mô tả một cách hùng vĩ về thế giới xa hoa, quyền lực tại phủ chúa Trịnh.

Lê Hữu Trác (1724-1791), hay Hải Thượng Lãn Ông, người xuất thân từ Trấn Hải Dương (Hưng Yên) và Hương Sơn, Hà Tĩnh. Ông nổi tiếng không chỉ với sự hiểu biết sâu rộng về y học mà còn là tác giả tài năng. Hải Thượng y tông tâm lĩnh là tác phẩm duy nhất của ông, một công trình đồ sộ, là sự cống hiến của ông trong suốt gần 40 năm.

Thượng kinh ký sự, một phần quan trọng của Hải Thượng y tông tâm lĩnh, được viết dựa trên sự kiện khi chúa Trịnh Sâm mời Lê Hữu Trác đến kinh đô chữa bệnh cho thế tử Trịnh Cán. Cuốn sách là hồi kết của chuyến hành trình này.

Với những quan sát tinh tế, Lê Hữu Trác đã hồi sinh một cách sống động bức tranh về phủ chúa Trịnh. Ông đặt mình vào vị trí của một thầy thuốc quê mùa, là người lao động mới bước vào phủ Chúa, để thấy rõ cuộc sống xa hoa tột độ của giai cấp thống trị thời bấy giờ. Điều này là cái nhìn đầy lòng trí thức và trung thực. Tác giả quan sát sự vật theo trình tự không gian và thời gian, từ ngoài vào trong. Ấn tượng đầu tiên của Lê Hữu Trác là cảnh vật tươi đẹp tại phủ Chúa: “cây cỏ um tùm, tiếng hót líu lo, hoa đua thắm, hương thoang thoảng”, rồi là quang cảnh rộng lớn, đẹp mắt, “những đường lối quanh co”, người qua lại nhộn nhịp “như mắc cửi”. Chưa kể đã khiến cho Lê Hữu Trác, dù lớn lên trong giàu có, phải mở rộng tầm mắt và ngậm ngùi thốt lên: “cuộc sống giàu có của vua chúa thực khác biệt!”. Đối với một thầy thuốc quê mùa, phủ Chúa không khác gì thiên đàng, “ngư phủ đào nguyên” vậy, thực sự là tươi đẹp không gì sánh kịp.

Khi adạng nhập vào lãnh cung, Lê Hữu Trác mới phát hiện cái cung cấm giàu sang đến mức nghiêm ngặt đến khó tin. Khắp nơi là đình đài cao vút, lầu lỡ loại lớn, cảnh cung cấm được trang trí vàng tỉ mỉ, rực rỡ, chưa kể những vật phẩm bày biện bên trong đều là những thứ “thần thánh”. Không khí nơi đây ngập tràn mùi hương thơm của nến và hoa, nhưng lại mang theo cảm giác u ám, ngột ngạt vô cùng. Điều đầu tiên là vì không khí trang trọng, thứ hai là vì sự xa hoa quá mức, khiến cho mọi thứ mất đi vẻ đẹp tự nhiên ban đầu. Qua đôi mắt tinh tường của Lê Hữu Trác, quang cảnh trong lãnh cung hiện lên một cách chân thực và sống động. Đó là một nơi lộng lẫy, sang trọng, rực rỡ, không nơi nào có thể sánh kịp, nhưng cái đẹp vượt quá mức thường khiến cho cuộc sống quý tộc trở nên áp đặt, chật chội, dường như mất đi phần sinh khí tự nhiên của sự sống.

Về cảnh sắc và cách sống trong lãnh cung, Lê Hữu Trác ngày càng nhận thức được sự xa xỉ tột cùng của các quan lúc đó. Một bữa ăn mời ngự y mà mỗi chén, mỗi bát đều bằng vàng, bằng bạc, thức ăn toàn là đặc sản ngon lành, Lê Hữu Trác thầm nghĩ “giờ mới biết hương vị của gia đình giàu có”. Con đường tiếp cận phòng bệnh của thế tử không có một chiếc cửa nào, mà lại được che phủ bởi năm lớp màn trướng, tách biệt với bên ngoài. Trong phòng chỉ có thế tử và chúa, nhưng lại có một đám người hầu, sau đó là đám cung nhân chầu trực, mặc dù hiếm khi có việc cần. Chính lối sống sang trọng tột cùng, thoải mái quá mức, nhưng cảm giác u ám, nhàm chán ấy đã khiến một đứa trẻ sáu tuổi mắc bệnh nặng. Lúc này bức màn che phủ, sơn vàng lụa gấm còn đang làm cho con người trở nên bệnh tật, nhưng chính đó cũng là câu chuyện “điều gì quá mức cũng không tốt”, là vậy.

Nguyên nhân bệnh tật của thế tử cuối cùng cũng là sự phê phán sâu sắc của Lê Hữu Trác về tình hình đất nước lúc đó, “khí kháng đã suy kiệt, tổn thương quá mức”, khó có thể chữa trị. Ông đắn đo rất nhiều khi điều trị cho thế tử, không phải vì không thể chữa trị mà là vì ông sợ sẽ bị ràng buộc, bị cuốn vào vòng vây danh lợi không thể thoát khỏi. Cuối cùng, ông đưa ra một phương thuốc để làm giảm nhẹ tình trạng của thế tử, bệnh sẽ được chữa lành, nhưng không ngay lập tức và ông có thể yên tâm rời khỏi thành phố để tiếp tục sự nghiệp mà không phải đối mặt với trách nhiệm quốc gia suốt đời.

Đoạn trích là một tác phẩm hiện thực sâu sắc, phản ánh lối sống xa xỉ, hoang dâm và không đạo đức của lãnh đạo lúc đó, ép buộc nhân dân bằng cách thu thập thuế nặng, chỉ để phục vụ cho cuộc sống xa hoa đỉnh cao của họ, khiến nhân dân phải sống trong cảnh khốn khổ, kêu ca không ngớt, cầu xin trời đất không thấu hiểu. Lúc này, cảnh lãnh cung tráng lệ của lãnh đạo chính là nỗi đau của nhân dân, là chiếc xiềng xích áp đặt lên đôi vai mảnh của những người dân đang chịu đựng. Đồng thời, đoạn trích cũng là sự coi thường đối với danh vọng của Lê Hữu Trác, người y học chỉ mong mỏi sự yên bình, tự do tại quê hương, và muốn hành nghề để cứu người. Còn cuộc sống xa hoa, thoải mái ấy, mặc dù lung linh nhưng cuối cùng cũng phải chịu sự bóp méo, kiểu cách thì không có giá trị gì cả.

Văn bản Vào phủ chúa Trịnh là một tác phẩm nổi bật trong chương trình ngữ văn lớp 11. Ngoài bài văn Cảm nhận về giá trị thực tế sâu sắc của đoạn trích Vào phủ chúa Trịnh, giáo viên và học sinh có thể tham khảo thêm những bài văn mẫu khác như Phân tích đoạn trích Vào phủ chúa Trịnh, Giá trị thực tế của Vào phủ chúa Trịnh, Tìm hiểu đoạn trích Vào phủ chúa Trịnh hoặc thậm chí là phần Soạn bài Vào phủ Chúa Trịnh.