Plato luận về Dân chủ, Chuyên chế, và Nhà nước Lý tưởng

Con người đã tồn tại qua thời gian trong thiên nhiên, và luôn thờ phụng các vị thần. Zeus, vị thần tối cao, thương xót và ra lệnh cho Hermes mang đến cho họ lòng tôn kính và công lý. Hermes hỏi Zeus rằng nên chia những phẩm chất này thế nào: chỉ cho một số ít người, như tài năng nghệ thuật chỉ dành cho người được chọn, hay chia cho tất cả?

Trong trận Aegospotami năm 405 TCN, trận chiến cuối cùng của Chiến tranh Peloponnesian, quân Sparta đã đánh bại và chiếm được hạm đội Athens. Con tàu mang tin thất bại cập cảng Piraeus ở Athens vào ban đêm, và theo lời nhà sử học Xenophon,

Tuy nhiên, quân Sparta không xử tử toàn bộ đàn ông Athens, bán phụ nữ và trẻ em làm nô lệ, và san bằng thành phố như đã làm với Plataea. Thay vào đó, Athens phải chấp nhận các điều khoản đầu hàng của Sparta và trở thành lãnh thổ chịu sự kiểm soát của Sparta. Sparta chấm dứt chế độ dân chủ từng là niềm tự hào và biểu tượng của Athens, áp đặt chế độ đầu sỏ, và bổ nhiệm Ba mươi Bạo chúa cai trị.

Vì người dân quy trách nhiệm cho chế độ dân chủ về thất bại của Athens, ban đầu họ rất ủng hộ chế độ Ba mươi. Nhưng chế độ đầu sỏ này tàn bạo và áp bức đến mức khiến tất cả mọi người khiếp sợ, trừ những kẻ ủng hộ cuồng tín nhất. Sau khi các lực lượng dân chủ lưu vong đánh bại quân đầu sỏ và đồng minh Sparta, Sparta miễn cưỡng khôi phục một hình thức dân chủ hạn chế cho Athens.

Sau cái chết của người chú Critias, kẻ đứng đầu và tồi tệ nhất trong Ba mươi Bạo Chúa, Plato một lần nữa suy nghĩ về việc tham gia chính trị. Ban đầu, sự kìm nén và dè dặt của nền dân chủ vừa được khôi phục khiến ông tin rằng mình có thể tìm được vị trí trong hội đồng Athens. Nhưng phiên tòa và cái chết của Socrates, người bạn và thầy của ông, đã phá tan mọi ảo tưởng mỏng manh về chính trị Athens. Sau khi chế độ Ba mươi sụp đổ, danh tiếng của Plato từ tài sản trở thành món nợ: ông mất hết bạn bè chính trị và đồng minh, và chính lý lịch, tư tưởng chính trị và mối quan hệ với Socrates khiến ông không được người đương thời đón nhận.

'   Người Lãnh đạo Ưu tú cho Nhà nước Lý tưởng   '

Vì đã hiểu rõ những hạn chế của cả chế độ chuyên chế và dân chủ, Plato đã nghĩ ra một hệ thống chính quyền khác tốt hơn. Trong Cộng hòa, tác phẩm mà tôi coi là một thử nghiệm tư tưởng, ông đã hình dung ra một nhà nước lý tưởng được cai trị bởi một số ít người ưu tú, được lựa chọn kỹ lưỡng và kiểm tra nghiêm ngặt, xuất thân từ một tầng lớp có học thức cao.

Những “người giám hộ” này sẽ không có tài sản riêng. Thay vào đó, họ sẽ sống chung trong một ngôi nhà do nhà nước cung cấp, và nhận từ người dân không nhiều hơn nhu cầu tối thiểu hàng ngày. Dù thiếu thốn, những người giám hộ sẽ là người hạnh phúc nhất nhân loại. Nếu họ trở nên 'say mê và tự phụ nông cạn về hạnh phúc' và muốn điều chỉnh lại trạng thái của mình, họ phải 'học cách nói khôn ngoan của Hesiod, tức là chỉ nói ra một nửa những gì đang thực sự diễn ra'.

Theo Plato, để có thể đưa ra lời khuyên tốt về các vấn đề của nhà nước, một người phải rất công bằng, và đó là một phần của đức hạnh và sự hiểu thấu bản thân. Người lao vào chính trị mà không hiểu mình sẽ mắc sai lầm và gây đau khổ cho bản thân và người khác. Người không khôn ngoan thì không thể hạnh phúc, và người như vậy tốt hơn nên có một lãnh đạo thông thái.

Các bạo chúa, những kẻ bất công nhất trong xã hội, cũng là những kẻ bất hạnh nhất. Họ bị lôi kéo bởi những ham muốn vô luật pháp, dẫn đến những hành vi ghê tởm. Tâm hồn họ đầy rối loạn và hối tiếc, không thể đạt được những gì mà một tâm hồn con người mong mỏi (tương đồng với quan niệm của Socrates rằng người xấu không phải là chính anh ta). Chuyên quyền của thể chế còn tồi tệ hơn chuyên quyền cá nhân hay gia đình, bởi vì bạo chúa chính trị ở vị trí thuận lợi hơn để nuôi dưỡng ham muốn xấu xa, và vì có nhiều kẻ thù vây quanh nên cuối cùng sẽ trở thành tù nhân và nạn nhân của những mối thâm thù đó.

Những nhà lãnh đạo tốt nhất và công bằng nhất thường là những người không muốn cai trị, trong khi những kẻ tồi tệ và bất công nhất lại háo hức nắm quyền. Do đó, nếu nhà nước được tổ chức tốt, nó phải mang lại cho dân chúng cuộc sống tốt đẹp hơn cuộc sống của người cai trị, bởi chỉ khi đó những người đứng đầu mới có thể lãnh đạo những thần dân thực sự giàu có, không đo bằng bạc vàng, mà bằng đức hạnh và trí tuệ - những phước lành thật sự trong cuộc sống. Cuộc sống duy nhất xem thường tham vọng chính trị chính là cuộc sống của triết gia.

Nhà nước lý tưởng là một chế độ quý tộc, nơi quyền lực nằm trong tay một hoặc nhiều người có địa vị và thành tựu nổi bật trong xã hội. Thật không may, do bản chất của con người, nhà nước lý tưởng không ổn định và có thể thoái hóa thành chế độ timocracy (chính quyền thuộc về chủ đất), chế độ đầu sỏ, dân chủ, và cuối cùng là chuyên chế. Nhà nước không được cấu thành từ gỗ sồi hay đá cuội, mà từ con người, và do đó phản ánh bản chất của họ. Chế độ quý tộc được tạo nên từ những người công bằng và tốt bụng; timocracy là chế độ của những người tự hào và trọng danh dự; chế độ đầu sỏ là của những kẻ khốn khổ và kẻ làm ra tiền; chế độ dân chủ là của những người bị cám dỗ bởi ham muốn và nhu cầu không cần thiết; và chế độ chuyên chế là của những người bị dẫn dụ bởi ham muốn xấu xa gây hại cho xã hội.

Plato mô tả chi tiết quá trình suy thoái của nhà nước từ chế độ quý tộc sang chuyên chế thông qua các giai đoạn dân chủ, đầu sỏ và dân chủ. Dân chủ đặc biệt xuất phát từ cuộc nổi dậy của tầng lớp bị áp bức trong xã hội đầu sỏ. Nhà nước dân chủ 'đầy tự do và thẳng thắn', và mọi người dân đều có thể sống theo ý mình.

Mặc dù vậy, người dân sẽ tạo ra nhiều mong muốn không cần thiết khiến họ tiêu xài liên tục mà không bao giờ lao động, dẫn đến xa rời những thành tựu tốt đẹp, khát vọng hợp lý và lời nói thật. Kết quả là, quốc gia bị cai trị bởi những kẻ thiếu năng lực.

Các hình thức chính phủ theo quan điểm của Plato

Trong một xã hội lý tưởng, vua quan cai trị mà không cần luật pháp và ở một vị trí cao hơn hẳn so với luật pháp, vì luật pháp chỉ là một bạo chúa ngu ngốc, không hiểu được những điều cao quý nhất và chỉ dành cho số đông, do đó không thể thực thi những điều tốt nhất. Sự khác biệt của từng cá nhân và hành động của họ, cùng với vô vàn tình huống khó lường trong cuộc sống, không tuân theo bất kỳ quy tắc chung nào.

Vậy thì tại sao lại lập ra luật pháp? Giống như các huấn luyện viên thể hình có quy tắc chung về dinh dưỡng và luyện tập cho đa số, nhà lập pháp cũng tạo ra khung pháp lý cho xã hội vì không thể hướng dẫn từng người. Vì ít người hiểu được căn cơ của chính phủ, nên nguyên tắc của chính trị là khẳng định sự bất khả xâm phạm của luật pháp. Dù không lý tưởng, đây là giải pháp tốt nhất cho xã hội không hoàn hảo của con người.

Nếu đám đông muốn kiểm soát nghệ thuật và khoa học và trừng phạt bất kỳ ai muốn thay đổi hiện trạng, 'nghệ thuật sẽ suy tàn và cuộc sống con người, vốn đã tồi tệ, sẽ trở nên không thể chịu đựng được'. Tình hình sẽ tệ hơn nếu đám đông chọn một kẻ thiếu hiểu biết nhưng muốn lợi dụng luật pháp để nắm quyền. Nếu có người trong chính phủ muốn cải thiện luật pháp, hắn sẽ hành động như nhà lập pháp, nhưng số này rất ít, và thiếu sự ủng hộ, luật pháp và truyền thống sẽ không thay đổi.

Trong sáu hình thức chính phủ ngoài chính phủ chân chính, hình thức nào ít tệ nhất? Chính phủ một người cai trị là tốt nhất và cũng tồi tệ nhất, chính phủ vài người cai trị thì bớt tốt và bớt xấu hơn, chính phủ nhiều người cai trị thì không tốt nhưng cũng ít tệ nhất. Nói cách khác, dân chủ là tệ nhất trong các chính phủ hợp pháp và tốt nhất trong các chính phủ vô pháp, luôn yếu đuối và không thể làm điều vĩ đại, cả tốt lẫn xấu. Những người cai trị, trừ khi khôn ngoan, chỉ duy trì hình ảnh, không khác gì kẻ giả mạo và ngụy biện.

Plato sẽ nói gì về nền dân chủ hiện nay? Có lẽ luật pháp của các nền dân chủ hiện tại cần đảm bảo các biện pháp bảo vệ, hoặc đưa nhà nước trở lại chế độ quý tộc thực thụ để ngăn chặn kẻ bạo chúa trỗi dậy trong tương lai.

Chúng ta cần có thêm nhiều nhà lập pháp ngay lập tức!

Theo Psychology Today

Thảo Tâm (biên dịch)