'Quá trình tái chế nhựa đã, đang, và sẽ không bao giờ đạt được hiệu quả'

Nếu ngành công nghiệp tái chế nhựa nối viết xe đổ của ngành công nghiệp thuốc lá, có lẽ nó sẽ không bao giờ thừa nhận thất bại.

Lược dịch từ bài viết được đăng trên The Atlantic  của hai tác giả: Judith Enck, người đã từng là quản lý Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ (EPA) và hiện là chủ tịch của Beyond Plastics, cũng như là giáo sư danh dự tại Đại học Bennington; cùng với Jan Dell, một kỹ sư hóa học và người sáng lập dự án Last Beach Cleanup.

Mọi quốc gia đều ủng hộ hoạt động tái chế. Nhưng trong khi một số vật liệu có thể được tái chế hiệu quả và an toàn, nhựa lại là một ngoại lệ. Hoạt động tái chế nhựa không, và cũng sẽ không bao giờ đạt được hiệu quả. 

Năm 2021, Mỹ chỉ đạt tỷ lệ tái chế rác thải nhựa tiêu dùng ở mức 5%, thấp hơn so với mức 9,5% của năm 2014. Trong khi đó, Mỹ đã xuất khẩu hàng tỷ tấn nhựa sang các quốc gia đang phát triển và một cách không tự nhiên coi đó như là một phần của quy trình tái chế. (Nhựa còn sử dụng được sẽ được chế tạo thành các sản phẩm để bán cho các nước phương Tây).

Nhìn chung, tái chế có thể trở thành một cách thu hồi tài nguyên hiệu quả. Xem xét tỷ lệ tái chế giấy lên tới 68% của Mỹ là thấy tác dụng của một quy trình trơn tru. Khó khăn của ngành công nghiệp tái chế nhựa không phải nằm ở công nghệ hay phương pháp, mà ở nguyên liệu cứng đầu.

Các ngành công nghiệp đang sử dụng hàng ngàn loại nhựa khác nhau, với thành phần và đặc tính riêng biệt. Tất cả chúng đều chứa nhiều chất phụ gia và màu sắc không thể tái chế trong cùng một lô, điều này khiến việc phân loại hàng tỷ mảnh nhựa nhỏ trở nên khó khăn hơn.

Chỉ một suất đồ ăn nhanh có thể chứa nhiều loại nhựa sử dụng một lần, bao gồm nhựa PET#1, HDPE#2, LDPE#4, PP#5, PS#6 từ cốc, nắp, hộp, khay, túi, đũa; chúng không thể tái chế cùng nhau. Điều này cũng là một trong những lý do khiến đồ nhựa dùng trong ngành công nghiệp đồ ăn nhanh của Mỹ không có mặt trong danh sách vật phẩm tái chế được.

Một vấn đề khác nằm tại quy trình xử lý rác thải nhựa rất tốn kém. Nhựa dễ bắt lửa, và nguy cơ cháy có khả năng gây ảnh hưởng nặng nề tới một vùng cư dân lớn. Vấn nạn lại càng thêm khó khăn khi nhiều nhà máy, bãi, lò tái chế vẫn đang xả khói tại những quốc gia đang phát triển.

Không giống kim loại và thủy tinh, nhựa không phải chất trơ. Sản phẩm nguồn gốc từ nhựa có thể chứa phụ gia độc hại, hơn nữa lại còn hấp thụ được chất hóa học. Chúng thường được thu gom với số lượng lớn, nên hoàn toàn có thể chung một giỏ với những vật liệu độc hại như lọ chứa thuốc trừ sâu. Theo báo cáo của chính phủ Canada, nguy cơ nhiễm độc khiến nhựa tái chế không thể trở thành bao bì đựng thực phẩm.

Một điều nữa, là hoạt động tái chế nhựa không hiệu quả về mặt kinh tế. Chi phí mua nhựa tái chế cao hơn chi phí của hoạt động sản xuất nhựa mới, vì quy trình thu thập, phân loại, vận chuyển và tái chế đắt đỏ vô cùng. Trong khi đó, chi phí sản xuất nhựa mới lại giảm dần, khi ngành công nghiệp áp dụng chất hóa học từ dầu thô vẫn tiếp tục mở rộng.

Thất bại là vậy, ngành công nghiệp nhựa vẫn giơ cao khẩu hiệu “tái chế”, dẫn đầu chiến dịch đã diễn ra suốt nhiều thập kỷ, liên tục lan truyền thông điệp rằng nhựa có thể tái chế hiệu quả. Có thể so sánh chiến dịch này với nỗ lực thuyết phục khách hàng của ngành công nghiệp thuốc lá, khi khẳng định thuốc lá lọc an toàn hơn thuốc lá không lọc, bên cạnh nhiều khẳng định khác vô lý.

Hoạt động tái chế thông qua phương pháp cơ học truyền thống, bao gồm nghiền và đun chảy nhựa, đã được thực hiện suốt nhiều thập kỷ. Hiện nay, ngành công nghiệp nhựa đang tôn vinh việc xử lý rác thải nhựa bằng hóa chất, sử dụng lượng nhiệt lớn và nhiều chất hóa học phức tạp để chuyển đổi rác thải nhựa thành nhiên liệu hóa thạch chất lượng thấp.

Năm 2018, Dow Chemical tuyên bố nhà máy tái chế nhựa bằng hóa chất Renewlogy có thể xử lý rác thải nhựa tổng hợp từ các khu dân cư lân cận, biến rác thành nhiên liệu hóa thạch. Tuy nhiên, theo cuộc điều tra của Reuters vào năm 2021, rác thải nhựa của nhiều loại đã gây trở ngại trong quá trình nhiệt phân. Những lò xi măng chứa kết hợp của nhiều loại nhựa tạo ra khí thải carbon gây ra tác động trực tiếp đến khí hậu. Tuy nhiên, hậu quả của chương trình tái chế thất bại không khiến các công ty tái chế nhựa khác ngần ngại sử dụng hai chữ “hiệu quả”.

Việc tái chế bằng chất hóa học không khả thi. Nó đã thất bại, và sẽ thất bại vì những lý do đã nêu. Chưa hết, lượng khí thải lại tiếp tục làm ảnh hưởng tới môi trường, khí hậu và sức khỏe những người làm việc và sinh sống gần những dây chuyền tái chế độc hại.

Các nội dung trên không phải là nỗ lực nghiêm túc hóa vấn đề. Ngược lại, chúng ta cần phải liệt kê các sự thật để mỗi cá nhân, mỗi nhà lập pháp có thể dựa vào bằng chứng vững chắc để đưa ra quyết định. Các luật liên quan đến việc hạn chế và cấm sử dụng đồ nhựa một lần, hoặc sử dụng nhựa không tái chế trong sản xuất, v.v... sẽ có ảnh hưởng đáng kể đến việc phân loại và tái chế nhựa.

Nếu ngành công nghiệp nhựa tiếp tục theo đuổi dây chuyền tái chế hiện tại như ngành công nghiệp thuốc lá đã làm, họ có lẽ sẽ không bao giờ thừa nhận sự thất bại của nó. Mặc dù không thể ngay lập tức ngăn cản sự lừa dối, nhưng các nhà lập pháp có thể thúc đẩy các chính sách có lợi để cải thiện khả năng tái chế nhựa. Việc cấm đồ nhựa một lần sẽ giúp giảm rác thải, giảm chi phí phân loại và xử lý, qua đó giảm ô nhiễm môi trường.

Người tiêu dùng cũng có quyền quyết định, có thể từ chối mua sản phẩm chứa đựng đồ nhựa một lần. Còn các vật liệu tái chế như giấy, kim loại, thủy tinh vẫn sẽ tiếp tục được tái chế như trước, trên dây chuyền đã được chứng minh là hiệu quả.