Quan hệ bạn bè giữa con người và chó bắt đầu từ ít nhất 23.000 năm trước

Trước cả khi con người biết nấu gạo thành cơm, họ đã thắt chặt tình bạn với loài động vật bốn chân này.

Dựa trên phân tích ADN của cả con người và chó, chúng ta thấy mối quan hệ trung thành giữa hai loài này đã bắt đầu từ khi các người đầu tiên đặt chân tới Châu Mỹ. Điều này mở ra khả năng con người đã thuần hóa chó từ khoảng 23.000 năm trước tại Siberia; ở những vùng đất lạnh giá này, một nhóm nhỏ gồm sói và người đã vượt qua Cực Đại Băng Hà Cuối cùng để trở thành bạn bè.

Cuộc gặp gỡ hai thế giới

Mặc dù các nhà nghiên cứu đồng tình với quá trình tiến hóa từ sói thành chó, nhưng vấn đề 'khi nào' và 'ở đâu' vẫn là ẩn số. Angela Perri và nhóm nghiên cứu của cô đã sử dụng bản đồ gen để tìm hiểu sâu hơn về vấn đề này.

Nhờ các đột biến gen nhỏ và ngẫu nhiên, các nhà nghiên cứu có thể so sánh gen và xác định thời điểm loài động vật đã chia ra trên cây tiến hóa. Họ cũng áp dụng quy trình nghiên cứu này vào gen của chó cổ đại và chó hiện đại để hiểu rõ hơn về quá trình tiến hóa của chúng.

Cư dân miền bắc Siberia đã thuần hóa chó hơn 23.000 năm trước. Angela Perri và nhóm nghiên cứu của mình đã quan sát các nhóm chó và người sống cùng nhau trong suốt thời gian dài, tạo ra một bản đồ gen mô tả chuyến hành trình của họ. Một sự kiện quan trọng diễn ra khoảng 16.000 năm trước khi người đầu tiên đặt chân tới Châu Mỹ đã có chó đi cùng.

Người ngày nay không khác gì người xưa, vẫn dắt chó đi chơi khắp nơi

Một trong những sự kiện quan trọng nhất giữa chó và người diễn ra khoảng 15.000-16.000 năm trước. Các bằng chứng khảo cổ cho thấy con người đang di cư xuống Nam Mỹ bên bờ Thái Bình Dương, trong khi một giống chó mới đã tách nhánh từ chó Bắc Cực.

Cùng lúc đó, một giống chó mới đã tách nhánh ra từ chó Bắc Cực. Chúng được gọi là nhóm đơn bội A2b, dòng dõi bao gồm tất cả các cá thể cái là tổ tiên của chó bản địa Bắc Mỹ. DNA trong ty thể (mtDNA) của chó cổ đại và chó hiện đại cho thấy tổ tiên chung cuối cùng của nhóm đơn bội A2b là giống husky Siberia, sự kiện diễn ra ở thời điểm 16.400 năm trước và cũng là lúc con người đang đi qua cầu đất liền Bering - một dải đất nối liền Châu Âu và Châu Mỹ có tên riêng là Beringia.

'Khung thời gian xuất hiện giống chó mới trùng với khi người đầu tiên đặt chân tới Châu Mỹ', nhóm nghiên cứu viết.

Tiếc rẻ là các nhà khoa học không còn tìm thấy nhiều giống chó thuộc nhóm đơn bội A2b ở Châu Mỹ.

'Vẫn còn những con chó mang chút dấu vết gen của dòng dõi này, nhưng phần lớn chó tại Châu Mỹ hiện nay đều có bộ gen giống chó Châu Âu', nhà nghiên cứu Kelsey Witt Dillon của Đại học Brown nói với ArsTechnica.

“Tương tự như cách dân bản địa Châu Mỹ bị sát hại bởi dân Châu Âu qua chiến tranh hoặc bệnh tật, có khả năng chó bản địa cũng chịu tổn thương từ các thực dân Châu Âu và bị lây lan bệnh từ chó Châu Âu”, Dillon nói. “Khi người Châu Âu mang đến một số lượng lớn chó, giống chó đó dần thay thế dòng dõi chó cổ đại”.

Tuy nhiên, mtDNA của chó cổ đại chỉ ra rằng khi những cá thể đầu tiên vượt qua cầu đất liền Bering để đến lục địa mới, họ đã đưa chó theo. Chó giúp con người săn bắt, theo dấu con mồi và bảo vệ cư dân tại các nhóm người sống trên toàn lục địa Á-Âu, chắc chắn những con vật trung thành này cũng đã giúp người dân đầu tiên của Châu Mỹ tồn tại trong điều kiện khắc nghiệt.

“Chó có vai trò quan trọng trong việc giúp con người lan tỏa trên Bán Cầu Bắc”, nhóm nghiên cứu Perri và đồng nghiên cứu viết.

Thả chó ra!

Vài ngàn năm trước khi người cổ đại đặt chân tới Châu Mỹ, những người táo bạo đã khám phá miền đất mới và những con chó trung thành của họ đã sống ở Siberia trong Kỷ Băng hà. DNA từ các khai quật cho thấy nhiều nhóm người với nhiều bộ gen khác nhau sống tại đây, nhưng họ đã ngừng trao đổi gen vài ngàn năm trước khi những người đầu tiên vượt qua cầu đất liền Beringia. Các chuyên gia gen cổ đại gọi điều này là Điểm dừng Beringia - Beringia Standstill.

Nếu những người Châu Mỹ đầu tiên (gọi là Tổ tiên Người Châu Mỹ Bản địa) đã nuôi chó, có khả năng họ đã làm bạn với chó trước khi sự kiện Điểm dừng Beringia bắt đầu diễn ra. Dựa trên DNA, các nhà khoa học ước tính sự kiện này kéo dài từ 2.400 đến 9.000 năm trước.

Trước khi Điểm dừng Beringia diễn ra, người bản địa Bắc Mỹ đã trao đổi DNA với nhóm Người Cổ đại Bắc Siberia. Hai nhóm này có lịch sử liên kết: Tổ tiên Người Châu Mỹ Bản địa tách khỏi Người Cổ đại Bắc Siberia từ 24.000 năm trước, nhưng từ đó đến Điểm dừng Beringia, hai nhóm này vẫn thỉnh thoảng lai giống.

Các bộ gen của chó cổ đại cho thấy nhóm đơn bội A2 - bao gồm nhóm đơn bội A2b của Bắc Mỹ và husky Siberia - đã tách ra từ cây phả hệ của chó khoảng 22.800 năm trước, gần thời điểm dân số thế giới phân tách trong thời Kỷ Băng hà. Chúng có lẽ đến với những cộng đồng biết làm lửa và có thức ăn dư thừa.

Theo nhận định của cô Perri và đồng nghiên cứu, bằng chứng DNA cho thấy Người Cổ đại Bắc Siberia đã thuần hóa chó từ 23.000 năm trước. Khi Tổ tiên Người Châu Mỹ Bản địa tách ra, họ đã mang theo chó trong di cư tới. Một số ngàn năm sau, hậu duệ của chó này và người chủ đã vượt qua cầu đất liền Beringia tới Bắc Mỹ.

Khoa học có đủ chứng cứ để chứng minh giả thuyết này. Xác của chó cổ đại từ khu khai quật Afontova Gora tại Siberia có thể vẫn còn mtDNA để điền vào lịch sử chó. Để tiếp tục, chúng tôi hy vọng có thể giải trình tự thêm các gen khác, đặc biệt là của chó từ Siberia và gần Beringia, để xác định thời gian thuần hóa chó và rõ ràng thời điểm chúng di cư tới Châu Mỹ.

Một bằng chứng khác cho thấy Người Cổ đại Bắc Siberia là nhóm đầu tiên thuần hóa chó. Giống như Tổ tiên Người Châu Mỹ Bản địa, nhiều nhóm người ở Tây Lục địa Á-Âu cũng “trao đổi gen” với Người Cổ đại Bắc Siberia. Sự tương tác giữa hai nhóm này có thể giải thích cách chó từ Siberia đến Trung Âu và sau đó tới Châu Mỹ.

“Theo trải nghiệm dài hơi của một người nuôi chó, tôi dám khẳng định rằng chúng có thể chạy xa khỏi nhà! Dù có tương tác ngắn ngủi giữa con người và động vật, tôi có thể tưởng tượng chú chó chạy theo nhóm trẻ con mà chú vừa gặp”, nhà khảo cổ học David Meltzer chia sẻ với ArsTechnica.

Người sống sót thân thiện nhất

Các khu vực khai quật ở Siberia từ thời kỳ Cực đại Băng hà cuối cùng không phong phú, chủ yếu tập trung vào cách sống và sự tách biệt của nhóm dân tộc nhỏ. Vùng đồng bằng Kỷ Băng hà không thích hợp cho các cộng đồng lớn, và khi sự kiện Điểm dừng Beringia xảy ra, kết nối giữa các nhóm dân tộc gần như không tồn tại.

Dựa trên bằng chứng về gen, khảo cổ học và điều kiện khí hậu cổ đại, có khả năng cao nhiều nhóm dân tộc nhỏ đã tập hợp lại tại Siberia để tăng cường khả năng sống: họ tập trung ở những khu vực nhỏ gọi là “refugia”, nơi có điều kiện sống và khí hậu thuận lợi hơn so với các khu vực khác. Những khu vực này cung cấp nguồn thực phẩm cho các loài thực vật, thu hút các loài động vật ăn cỏ, cung cấp da thú và công cụ cho các nhóm dân tộc nhỏ sinh sống ở đây.

“Điều kiện khí hậu khắc nghiệt có thể đã gần gũi con người và sói trong các refugia, bởi cả hai loài săn mồi chung một loài”, nhóm nghiên cứu Perri và cộng sự viết trong báo cáo. Sói và con người sống gần nhau, với cùng những nỗi lo riêng. Brian Hare, nhà nghiên cứu về nhận thức của chó, mô tả điều này như là “người sống sót thân thiện nhất - survival of the friendliest”.

Có khả năng, con người và sói đã chia nhau “ăn thừa” đồ vật của nhau, với một số con sói dũng cảm mò mẫm đến gần trại của con người để tìm thức ăn. Tuy nhiên, không ai trong nhóm săn bắt hái lượm này muốn để cho một sinh vật hung dữ làm ảnh hưởng đến trật tự của khu vực sinh sống, vì thế những con sói tấn công con người sẽ chắc chắn không được dung thọ.

Sau hàng ngàn năm sống gần nhau, sói đã tự hiểu và không tấn công nhóm người nuôi chúng. Nhờ tính thân thiện này, những con sói đã tồn tại và tiến hóa thành bạn thân của con người từ 23.000 năm trước.

Các nhà khoa học cũng nhận thấy các đặc điểm chung giữa các loài động vật hoang dã, từ sói, cáo đến gia súc và lợn sau khi được thuần hóa. Hình dáng và tính cách của chúng đã có những biến đổi lớn, như đốm trên lông, tai cụp và đuôi cong dần, cùng với tính tò mò và thân thiện với người. Đây là lý do mà chó hiện đại có vẻ thân thiện hơn so với sói Kỷ Băng hà.

Tham khảo từ báo ArsTechnica