'Rừng Vòm': Đạo đức của con người và cây cỏ

Tuy nhiên, một nhà phê bình đã từng nói: “Có lẽ điều kỳ lạ nhất, buồn nhất về Walden là, đó là một cuốn sách về cách sống, nhưng không nói về cách sống chung với những người khác”. Không có gì hay ho trong việc quan tâm đến người khác, “người khác là địa ngục” (theo Sartre). Rừng Vòm thì không như vậy, nó không tránh né người khác, cũng không thể tránh khỏi, bởi dù ta dấn mình vào sâu trong rừng thẳm nhất, ta vẫn nhận ra dấu vết của bàn tay con người. Và mặc dù người khác vẫn là địa ngục, nhưng địa ngục, ta thấy, cũng chứa đựng cả thiên thần.

To lớn như chính một rừng nguyên sinh, cuốn truyện của Richard Powers mở ra với ngàn ngàn cành lá nảy mầm từ lòng đất, xòe rộng và giao nhau. Một loại tiểu thuyết với rất nhiều mạch câu chuyện riêng biệt, đan xen, song hành, xen kẽ, mở ra và đóng lại, nhưng mãi mãi không bao giờ kết thúc. Như câu cuối cùng của nó: “Thứ này sẽ không bao giờ kết thúc”.

Trong đó có tất cả mọi loại con người: một nhà thực vật học dành cả đời để lắng nghe tiếng cây, một doanh nhân Silicon Valley chưa bao giờ rời khỏi xe lăn kể từ khi bị một cây sồi đánh gục, một gia đình di cư từ Đông Á, những người đã sống suốt cuộc đời của mình ở nông thôn, một cặp vợ chồng mà ban đầu cây cỏ không có ý nghĩa gì với họ,... Những nhân vật này, họ đến từ mọi nơi trên thế giới, nhưng tất cả đều nhận ra rằng thế giới đang chứa đựng vô vàn thực vật, và con người chỉ đang chiến đấu cho một thế giới mà thực ra không phải là của họ.

Dù so sánh này có vẻ lạ lùng, nhưng cuốn tiểu thuyết lớn của Powers giống như những phù thủy trong vở Macbeth của Shakespeare. Nó phát ra những lời sấm với thế hệ này - thế hệ của những Macbeth với quá nhiều kiêu hãnh và tự huyễn, tự tin khi tin rằng tiên tri “ngươi sẽ không bao giờ bị đánh bại trừ khi khu rừng Birham di chuyển về phía đồi để đối đầu với ngươi” đồng nghĩa với chiến thắng, sự thống trị và sự thống trị, vì rừng làm sao có thể di chuyển?, rừng chỉ là vô hại và thấu hiểu. Ảo tưởng đó là hố tự đào và nhốt bản thân trong đó.

Thật ngu ngốc khi ta nghĩ mình có thể “phá hủy” hoặc “bảo vệ” tự nhiên

Rừng Vòm là một vòng tròn như thân gỗ, và ở mỗi đoạn truyện, dường như nhân vật không tự quyết định “sống trong rừng một mình” hoặc “đi vào hoang dã”. Ngược lại, tự nhiên luôn tồn tại ở đó, hoang dã luôn hiện diện ở đó, trong công viên, trên đường phố, trong vườn, trong những bộ phim, trong những bức tranh, con người chỉ là những kẻ tình cờ bị cuốn vào dòng chảy vĩnh cửu của hành tinh, văn minh chỉ là một lớp vỏ mỏng có thể bị rách bất cứ lúc nào. Thật ngu ngốc khi ta nghĩ mình có thể “phá hủy” hoặc “bảo vệ” tự nhiên.

Có hai cảnh trong cuốn tiểu thuyết này mà tôi nghĩ, phi thường nhất. Một cảnh, một gia đình nông dân từ thế hệ cụ đã hẹn ước sẽ chụp ảnh của cây dẻ trước cửa nhà, mỗi tháng một lần, để sau này, khi những thế hệ tiếp theo tan biến, bộ ảnh vẫn còn tồn tại, ngày càng dày dạn, như một dải phim không ngừng cuộn lại. Cảnh thứ hai, trên cành của cây cổ thụ gỗ đỏ khổng lồ mang tên Mimas, cây linh thiêng trong rừng già, có hai con người, sống trên đó hơn một năm, và nhận ra dưới vòm xanh ấy, bão tố của trời đất không làm gì được họ. Nỗi đau lớn nhất của con người là sự tự ti về kích thước không đáng kể của mình, luôn phải cố gắng chứng minh mình có những chiều sâu lớn hơn thực tế, tự hào như thể mình vượt trội và chìm đắm trong cảm giác tự mãn giả tạo. Nhưng ở đây, các nhân vật hạnh phúc vì cảm thấy mình nhỏ bé, từ chối gắng sức để đối đầu và chống lại tự nhiên. Khiến ta nhớ đến câu của Thoreau: “Đừng gắn trái tim bạn vào cái gì nhất thời; vì con sông Dijlah, hay Tigris, sẽ tiếp tục chảy qua Baghdad sau khi nòi giống các vua Hồi đã tuyệt diệt…”

Chắc chắn không phải trùng hợp khi người ta trao cho Vòm rừng giải Pulitzer hạng mục văn chương hư cấu vào năm 2019, cái năm mà bỗng nhiên, một cô bé 16 tuổi bỏ học xuất hiện, chỉ thẳng mặt vào những nhà lãnh đạo khả kính mà rằng “Các ông khiến chúng tôi thất vọng” trong bài phát biểu về biến đổi khí hậu tại Liên Hợp Quốc. Có những động cơ chính trị trong cuốn tiểu thuyết, nhưng ngay cả sự chính trị hóa đúng thời điểm cũng không khiến cho nó mất đi vẻ đẹp cừ khôi của văn chương.

Đó không phải là một cuốn tiểu thuyết thông thường với những nhân vật đơn chiều di động như Pavel Korchagin, hoàn toàn triệt tiêu những khía cạnh phức tạp của một con người. Con đường đến phẩm hạnh không phải là một hành trình trực tiếp, mà thường là một loạt các quyết định phức tạp và khó khăn. Nhân vật trong tác phẩm của Richard Powers không phải là những người hoàn hảo, mà là những cá nhân mắc phải những khó khăn và xung đột trong cuộc sống, họ chiến đấu với sự ác và cả những nội tâm tiêu cực, mà thậm chí còn khó giải quyết hơn. Sứ mệnh của họ không bị đình trệ bởi sự chống đối bên ngoài, mà thường bị nhiễu loạn bởi những ham muốn và cảm xúc cá nhân, thậm chí khi họ hiểu rõ rằng hành động của mình mang lại giá trị lớn lao, họ vẫn cảm thấy xấu hổ trước điều đó.

Bởi vì chúng ta là con người, chúng ta chỉ có thể hiểu được từ góc độ của con người, với những hạn chế của trí tuệ và đạo đức của chúng ta. Một cách trớ trêu, những nhân vật trong tác phẩm của Richard Powers đã lặng lẽ kết thúc nhiệm vụ bảo vệ rừng sau khi nhận ra một thực tế gây sốc về một người đồng đội. Đạo đức của con người thường hẹp hòi hơn so với đạo đức tự nhiên của cây cối, một đạo đức cao quý, không biết đến sự tự cao tự đại, không cảm thấy xấu hổ, nhưng cũng không bao giờ tự mãn, chúng có thể chết đi mà không gìu giấu sự sống của hàng triệu sinh vật khác.

Đạo đức của con người thường hẹp hòi hơn so với đạo đức tự nhiên của cây cối, một đạo đức cao quý, không biết đến sự tự cao tự đại, không cảm thấy xấu hổ, nhưng cũng không bao giờ tự mãn, chúng có thể chết đi mà không gìu giấu sự sống của hàng triệu sinh vật khác

Trong một tập truyện ngắn của nhà văn Primo Levi được xuất bản sau khi ông qua đời, Vizio di forma and Storie naturali (hay Một ngôi sao tĩnh lặng, dịch theo Nguyễn Huy Hoàng), ông đã nói về sự thất bại của ngôn ngữ con người khi cố gắng mô tả những ngôi sao xa xôi trong vũ trụ. Ngôn ngữ chỉ phát triển trong môi trường sống giới hạn và tù túng của chúng ta, trong khi vũ trụ lại vô cùng rộng lớn và vĩ đại. Ngay cả những từ ngữ như 'rộng lớn' và 'vĩ đại' cũng chỉ là một sự cố gắng hạn chế từ trí óc hạn hẹp của con người về thế giới. Tôi nhớ đến Vòm rừng khi đọc câu chuyện này.

Một bộ tiểu thuyết khổng lồ như vậy, nhưng so với sức mạnh của tự nhiên, nó chỉ là một chút bụi bẩn trên bờ cát của biển bao la. Nhưng việc nhỏ bé cũng là một niềm vui đáng quý.

Theo Hiền Trang/Tạp chí Tia Sáng