Buzz
Mỗi người trong chúng ta khi sinh ra đều mang trong mình một mục đích đặc biệt. Đó cũng chính là lí do chúng ta tồn tại một cách ý nghĩa. Để thực hiện điều đó, việc quan trọng nhất là phải xác định cho bản thân một con đường “đúng”. Nếu bạn là một diễn viên trong một vở kịch, hãy thể hiện “đúng vai” của mình. Còn nếu bạn là một con người giữa cuộc sống, hãy sống sao cho “đúng việc”. “Đúng việc – Một góc nhìn về câu chuyện khai minh” của tác giả Giản Tư Trung – một cuốn sách có vẻ ngoài hàn lâm, triết học nhưng lại rất gần gũi và cần thiết cho những người trẻ trước những bước nhảy vọt của cuộc đời. Đọc để hiểu sâu hơn về chính mình, về cuộc sống và để trưởng thành hơn.
Bằng những câu chuyện đơn giản và cách dẫn dắt độc đáo, từng câu, từng chữ trong quyển sách này sẽ đưa độc giả vào guồng suy nghĩ mơ hồ, như không thể dứt ra về các câu hỏi “ai là ai”, “cái gì là cái gì” và “mình là ai”.
“Công việc” của bất kỳ ai trong đời đều bao gồm “làm người”, “làm dân” và “làm việc”. Lựa chọn của mỗi người trong từng “công việc” đó sẽ xác định cuộc đời của họ.
Nhưng làm sao có thể lựa chọn nếu không biết đến sự tồn tại của những lựa chọn, không hiểu được sự khác biệt giữa chúng và bản thân? Làm sao có thể làm “đúng việc” khi chưa biết điều đó là gì? Làm sao có thể “hãy là chính mình” khi chưa hiểu rõ bản thân? Hành trình “tôi đi tìm tôi” đó cũng chính là câu chuyện khai minh của mỗi người, mỗi gia đình, mỗi tổ chức và mỗi quốc gia.
Câu Chuyện Về Việc Trở Thành Người
Xin được trích dẫn một câu chuyện như sau:
Hôm qua, con bé nhà em bất ngờ hỏi: “Má ơi, người là gì mà lúc nào ba má và cô giáo cũng nói mong con học giỏi để lớn lên 'thành người' hả má? Con chưa phải là người à?”. Em trêu nó: “Mày đi hỏi ba mày đi, ba học hết lớp 12 rồi nên biết người nguyên con luôn, còn má mới học hết lớp 9 thôi, chắc là má mới thành có… nửa người à!”. Nó hỏi ba, ba trả lời: “Không thành người thì chẳng lẽ thành ma hả con?”. Sau đó, ba kêu nó hỏi cô giáo vì cô giáo học đại học nên chắc biết rõ hơn. Vào lớp, nó hỏi cô giáo, cô chẳng những không trả lời mà còn nói: “Học hết cơm hết gạo rồi mà không biết thành người là 'thành' gì? Hỏi nữa là cô trừ điểm đó!”
Lúc còn nhỏ, hoặc thậm chí là ngay bây giờ đây, bạn có bao giờ tự đặt cho mình câu hỏi tương tự như vậy không? Câu hỏi tưởng chừng đơn giản và ngây ngô như một đứa trẻ nhưng hóa ra thật hóc búa và cao siêu như những bậc triết gia. Vì vậy, mà đứa bé trong câu chuyện trên hết hỏi ba má, đến hỏi cô giáo mà chỉ nhận lại những lời trách móc.
Câu chuyện này, có thể bạn vẫn thường bắt gặp trong cuộc sống hằng ngày. Điều đó chứng tỏ rằng chúng ta vẫn luôn mong muốn được sống “thành người” đúng nghĩa. “Người” mà chúng ta hay nhắc đến trong trường hợp này có thể là một người thành đạt, một người quyền lực, một bác học uyên thâm, một người nổi tiếng… hay đơn giản là một người tử tế.
Dưới góc độ triết học thì con người trong trường hợp này là “một sinh vật luôn đi tìm ý nghĩa” (Plato), là “một con vật có mục đích sống” (Aristotle). Nói dễ hiểu hơn, con người khác với những sinh vật khác ở chỗ con người luôn đi tìm và hướng tới “lẽ sống” và “lẽ phải” của mình. Lẽ sống là những mục đích sống, những giá trị mà con người hướng đến và mong muốn đạt được. Còn lẽ phải là những chân lý, những giá trị tinh thần mà con người tôn sùng và noi theo. Nếu thiếu những điều này, con người sẽ chỉ là một sinh vật vô hồn chẳng khác gì so với những sinh vật khác.
Với con người đúng nghĩa, trên đời này không có gì là “trên hết” ngoại trừ lương tri và phẩm giá của mình. Nói cách khác, với con người thực sự, thế giới vĩ đại nhất chính là “con người bên trong” của họ và họ sẽ luôn hành động theo “tiếng gọi lương tri từ bên trong” của mình.
Bên cạnh đó, trong phạm vi cuốn sách này, tác giả cũng tập trung vào việc khám phá khái niệm con người dưới góc độ “con người tự do/tự trị”. Theo tác giả, trong xã hội cổ xưa, quan điểm về việc sống thường chỉ dừng lại ở việc sống vô hại, hữu ích; trong khi trong xã hội hiện đại, để hiểu rõ hơn về việc làm người, con người hướng đến khái niệm “con người tự do/tự trị”.
“Con người tự do/tự trị” sở hữu hai khía cạnh: Một là “tự trọng”, hai là “tôn trọng”. Tự trọng là biết trân trọng chính bản thân với những phẩm giá, đạo đức cao quý. Tôn trọng là tôn trọng người khác với quyền và giá trị của riêng họ. Hai yếu tố này cần phải cùng tồn tại trong một “con người tự do/tự trị”. Nếu thiếu một trong hai, bạn sẽ trở thành con người “bị kiểm soát”, “bị ảnh hưởng từ bên ngoài”.
Nếu cuộc đời con người được ví như một chiếc xe, sự tự trọng và tôn trọng là “chân ga” và “chân phanh” của chiếc xe đó. “Chân ga” giúp cho cuộc đời có thể vượt qua những khó khăn, là động lực không ngừng giúp ta đạt được mục tiêu của mình, và “chân phanh” lại giúp cho cuộc đời không bị sa lầy, không rơi vào những tình huống tiêu cực, giữ cho bản thân mình.
Là con người, ai cũng mong muốn thành công và hạnh phúc. Nhưng không phải ai cũng đạt được điều đó. Con người khi sinh ra chưa thể coi là một con người đúng nghĩa. Con người khi trưởng thành hay thậm chí khi qua đời cũng chưa hẳn đã là một con người đích thực. Vì chúng ta không có (hoặc không sử dụng) hai loại năng lực “làm người”, mà tác giả gọi là “năng lực giải phóng” và “năng lực mở lòng”.
“Giải phóng” là mở cánh cửa trong tâm trí để loại bỏ những bóng tối, những ấu trĩ; giải phóng cho sự thật, sự hiểu biết lại, nhận ra những vấn đề quan trọng nhất trong cuộc sống. Còn “mở lòng” là kích thích trái tim có tâm hồn trong mỗi con người, để nó cảm nhận cái đẹp, cái tốt, cảm thấy đau lòng trước nỗi đau, phẫn nộ trước điều xấu, điều ác. Tóm lại, giải phóng là để có một tâm trí tỉnh táo, và mở lòng là để có một tâm hồn ấm áp.
Hiểu khái niệm con người đúng nghĩa, biết con người đích thực có những năng lực gì. Nhưng làm thế nào để có những năng lực ấy? Làm thế nào để trở thành một con người đích thực? Hãy cùng trải qua một quá trình với 5 bước lặp đi lặp lại và khép kín như sau:
1. Mở lòng cho bản thân;
2. Khám phá bản thân;
3. Xây dựng bản thân;
4. Sống chân thật với bản thân;
5. Giữ vững bản thân.
Có hai điều cần chú ý về quá trình này:
Đầu tiên, đây là một chu trình đóng vòng tròn, các thành phần của nó sẽ lặp lại, bởi vì “những gì chúng ta thấy hôm nay có thể không còn đúng vào ngày mai, vì sự dốt là không biên giới và sự thật không phải là vĩnh cửu mà sẽ phát triển cùng với quá trình tự nhận thức, tự khai sáng không ngừng của con người.”
Thứ hai, quá trình này được tác giả gọi là mô hình “Ta là sản phẩm của chính mình”, ý nghĩa rằng mọi sự thay đổi của mỗi con người đều phụ thuộc vào bản thân chúng ta. Bạn có thể làm được hay không? Bạn có thành công hay không? Bạn có hạnh phúc hay không? Bạn sẽ trở thành một người như thế nào? Tất cả đều phụ thuộc vào sự lựa chọn, suy nghĩ và hành động của chính bạn. Hãy nhớ rằng “Lựa chọn của bạn, Cuộc sống của bạn”.
Câu Chuyện Làm Dân
Một con người từ khi sinh ra cho đến khi qua đời, luôn gắn bó với một (hoặc nhiều) vùng đất, quốc gia nào đó. Dù đó là nơi bạn được sinh ra (không có quyền lựa chọn), hoặc là nơi bạn sinh sống, làm việc (có quyền lựa chọn), tất cả đều là “ngôi nhà lớn” của bạn. Là một con người đích thực, “con người bên trong” bạn sẽ sử dụng ngôn ngữ kỳ diệu của nó – “tiếng lòng” để nhắc nhở bạn về trách nhiệm đối với sự tồn vong hoặc phát triển của “ngôi nhà” kia. “Ngôi nhà” vẫn có thể là của bạn, ngay cả khi nó được xây dựng bởi những người khác. Nhưng nó chắc chắn không thể là của bạn, nếu bạn không đóng góp vào việc bảo tồn, sửa chữa và trang trí cho nó.
Tương tự, là công dân của một quốc gia, ngoài việc trân trọng, tự hào về những thành tựu to lớn, những giá trị tốt đẹp, còn phải biết xấu hổ trước những thói hư tật xấu, những giá trị lạc hậu, kém văn minh của quốc gia mình. Nhưng trân trọng là để tiếp tục bảo tồn và phát huy, xấu hổ là để từ đó bài trừ và cải cách, đó mới chính là thái độ của một công dân đích thực.
Từ góc nhìn này, tôi bất chợt nghĩ về một khái niệm “công dân” lớn hơn, đó là “công dân toàn cầu”. Với khía cạnh này, một người “công dân toàn cầu” không chỉ thể hiện trách nhiệm đối với sự phát triển của quốc gia mình, mà còn phải dành sự quan tâm và đóng góp nhiều hơn cho những vấn đề mang tính toàn cầu. “Tiếng lòng” của một “công dân toàn cầu” nói rằng: Bất cứ nơi nào trên Trái Đất này cũng là quê hương của tôi. Bất cứ con người nào trên thế giới này cũng là anh em của tôi. Và bất cứ thành tựu nào của nhân loại cũng đã, đang và sẽ góp phần tạo nên con người tôi.
Tuy nhiên, nếu chỉ xem xét việc “làm dân” qua góc nhìn cá nhân sẽ thiếu sót. Bởi để trở thành một cá thể “làm dân”, cần phải có một cộng đồng làm “quốc gia”. Dưới góc độ “quốc gia”, chúng ta sẽ hiểu được cách quốc gia hoạt động và công dân có những quyền lợi và nghĩa vụ gì, từ đó thực sự trở thành một công dân đích thực, biết làm chủ đất nước mình.
So sánh mô hình quản lý của một công ty với mô hình của một quốc gia, tác giả đưa ra cái nhìn sâu sắc về những điểm tương đồng và khác biệt giữa việc làm chủ của cổ đông trong công ty và làm chủ đất nước của công dân. Từ đó, khái niệm “cổ đông công dân” được đề xuất, với ý nghĩa rằng để làm chủ đất nước, người dân cần phải là những “cổ đông” trong “công ty quốc gia” đó.
Theo tác giả, một quốc gia văn minh cần được vận hành theo mô hình “dân chủ” với ba nhánh quyền lực lập pháp, hành pháp, tư pháp tồn tại song song nhưng độc lập và cân bằng, kiểm soát lẫn nhau. Quyền của nhà nước là quyền hiến định và luật định, trong khi công dân được hưởng và “đòi hỏi” những quyền mặc định mà có thể không cần phải được quy định trong Hiến pháp hay pháp luật. Đồng thời, để một người dân thực sự làm chủ đất nước và để quốc gia phát triển, cần phải đi theo con đường “dân trí, dân quyền, dân sinh”.
Giống như việc “làm người”, việc “làm dân” cũng không đến một cách tự nhiên. Để có khả năng “làm dân”, mỗi công dân cần trải qua một quá trình khai sáng từ nhận thức đến suy nghĩ và hành động của mình. Đó chính là quá trình quan sát, học hỏi từ thành tựu của nhân loại; đồng thời, là quá trình suy ngẫm, trăn trở về tình hình và tương lai thịnh vượng, văn minh của quốc gia. Để “làm dân”, trước hết, hãy là một con người tự do, và sau đó, hãy là một công dân có trách nhiệm. Đừng nghĩ rằng trách nhiệm là gánh nặng không đáng được đặt ra, mà hãy coi trách nhiệm là một động lực to lớn và chính đáng để chúng ta phát triển bản thân và quốc gia.
Nhiều người vẫn thường châm chọc những người muốn bàn luận vấn đề lớn là “Ăn khoai lang mà muốn bàn về thế giới!”. Nhưng nếu không mở rộng tầm nhìn để học hỏi từ những điều mới mẻ, thì không có gì ngạc nhiên khi phải sống trong lũy tre làng suốt đời.
Có khi nào chúng ta tự hỏi: Xứ sở của mình đã trưởng thành hay chưa? Trong xứ sở đó, chúng ta là “nô dân”, “thần dân” hay “công dân”? Chúng ta sẽ làm gì cho xứ sở của mình? Câu trả lời nằm trong mỗi cá nhân, trong tôi, bạn và chúng ta!
Câu Chuyện Về Làm Việc
Chương này là chương tôi ưa thích nhất, khi đọc chương này, tôi cảm thấy như đang ở trong căn phòng nhỏ, trước mắt là một cánh cửa đang hé mở, chỉ là hé mở thôi chứ không toang ra. Cánh cửa hé mở đủ để ánh sáng len lỏi vào bên trong căn phòng và trong tâm trí tôi. Tôi cảm thấy tò mò và khao khát bước gần hơn và mở toang nó ra.
Tác giả đặt ra một tình huống mà tôi cảm thấy đồng cảm. Đó là vào những buổi sáng đi làm hay những buổi chiều tan tầm, chúng ta thường gặp những người lạnh lùng di chuyển giữa đám đông. Trong cuộc sống hiện nay, rất ít người cảm thấy hạnh phúc với công việc của mình, điều này ảnh hưởng đến cuộc sống của họ.
Câu hỏi tại sao luôn là một câu hỏi hay, kể cả khi không có câu trả lời, nó làm chúng ta tỉnh táo. Trong tình huống này, nó làm chúng ta nhận ra rằng để có cuộc sống hạnh phúc, công việc cũng rất quan trọng.
Chìa khóa của việc làm việc chính là “đạo nghề”. Đó là lý tưởng, giá trị của công việc mà ta lựa chọn và theo đuổi. Nó là nguồn động viên để ta chọn nghề, học tập và kiên định với công việc của mình.
Tác giả đã đưa ra ví dụ về các ngành nghề điển hình như Quản trị hay cai trị, Đầy tớ hay phụ mẫu, Nhà giáo hay thợ dạy, Trí thức hay trí nô, Bác sĩ hay lang băm, Doanh nhân hay con buôn, Nhà báo, nhà văn hay bồi bút, Ca sĩ hay thợ hát, Diễn viên hay thợ diễn, Sử gia hay sử nô.
Việc hỏi, đọc, suy ngẫm và tự tìm kiếm câu trả lời cũng là cách bạn đang nhìn nhận, đang lắng nghe, đang thấu hiểu và đang tiến gần hơn tới cánh cửa đang rộng mở kia…
“Chúng ta trở nên thông thái hơn bằng cách đặt ra những câu hỏi, dù không nhất thiết phải có câu trả lời. Vì một câu hỏi đầy ý nghĩa thường chứa sẵn câu trả lời, giống như con ốc sên luôn kết nối chặt chẽ với vỏ ốc trên lưng vậy.”
Câu Chuyện Về Giáo Dục
Mặc dù nhấn mạnh rằng mọi người trong cuộc sống đều xoay quanh ba câu chuyện 'làm con người', 'làm công dân' và 'làm việc', cuốn sách vẫn đề cập đến một câu chuyện khác, về việc 'làm giáo dục'. Về điều này, tác giả giải thích rằng:
Không chỉ vì đó là công việc hoặc quan tâm của riêng tôi; mà còn vì tầm ảnh hưởng sâu rộng của giáo dục đối với con người. Sự phát triển của con người, cho dù làm người, làm công dân hay làm việc, đều phản ánh nguồn gốc từ nền giáo dục mà họ được tiếp nhận hoặc 'được đúc kết'.
Trong chương này, tác giả tập trung thảo luận về vai trò đúng đắn của các nhà trường, giáo viên, 'người mẹ' (tức là gia đình), chính phủ và đặc biệt là chủ thể trung tâm của hệ thống giáo dục, đó chính là người học.
Kết Luận
Xin được sử dụng phần kết của tác giả để thay thế cho phần kết của bài viết này:
Trên hết, tôi hy vọng bạn sẽ chấp nhận nó với niềm tin vào 'lòng tốt': Tin rằng, gieo hạt giống tốt sẽ gặt thành quả tốt, sống đúng thì những điều tốt đẹp sẽ đến với mình, nếu ta cần cù, trung thực và sống trọn vẹn thì sẽ không bao giờ phải trải qua tổn thất, nếu ta nỗ lực hướng tới những điều tích cực thì thay đổi nhất định sẽ đến... Tin rằng, 'thay đổi bắt đầu từ TÔI'... Và quan trọng hơn nữa là, tin rằng, 'Chúng ta là kết quả của chính mình'; 'hệ điều hành' hay 'triết lý sống' mà ta lựa chọn là 'động cơ' của cuộc sống, cũng là người lãnh đạo vĩ đại hoặc vị thượng đế của bản thân mình. Nếu ta tự do và biết lựa chọn cho mình một 'triết lý sống' tốt và sống đúng với 'triết lý sống' đó, sống đúng với bản ngã thật của mình thì cuộc sống đó mới có thể thực sự hạnh phúc.
Tác giả: Hải Đăng - MyBook
