Sán lá gan là một căn bệnh đặc biệt trong lĩnh vực y học, nhưng nó có đe dọa đến đâu?

1. Tổng quan về sán lá gan

Sán lá gan là tên gọi của một loại ký sinh trùng gây bệnh cho người. Có hai loại sán lá phổ biến: sán lá gan nhỏ và sán lá gan lớn. Mặc dù chúng có ngoại hình giống nhau với thân dẹt và hình dáng lá, nhưng chúng khác nhau về kích thước. Sán lá gan nhỏ thường nhỏ hơn rất nhiều so với sán lá gan lớn.

Sán lá gan lớn thường phân bố chủ yếu ở miền Bắc Việt Nam, trong khi sán lá gan nhỏ lại thường hoạt động chính ở miền Nam Việt Nam.

Nơi mà sán lá gan thường chọn để ký sinh là ở đâu?

1.1. Sán lá gan nhỏ

Về sán lá gan nhỏ, chúng thường ký sinh trên cơ thể của con người và các loài động vật như hổ, chó, mèo, cá mập, chuột, báo, cáo, chồn,... Trứng của sán lá gan được thải ra ngoài cơ thể qua phân, sau đó lưu thông trong môi trường nước ngọt của ao hồ, sông suối,... Khi trứng lơ lửng trong nước, một số loài ốc nước ngọt sẽ nuốt phải chúng. Sử dụng môi trường bên trong cơ thể của ốc, ấu trùng sẽ thoát ra khỏi vỏ trứng để tiếp tục phát triển theo chu trình của mình - từ bào tử nang đến ấu trùng đuôi. Sau đó, chúng rời khỏi 'ngôi nhà' của ốc để xâm nhập qua da của cá nước ngọt như cá lia thia, cá rô, cá diếc (những loài cá thuộc họ Cyprinidae). Ở nơi ấn định mới này, ấu trùng sẽ rụng đuôi và trở thành dạng hậu ấu trùng, ký sinh trong da và thịt của cá.

Sán lá gan nhỏ và sán lá gan lớn khác nhau chủ yếu ở kích thước

Người nhiễm sán lá gan thường là do tiếp xúc với nước uống không sạch, gan của động vật nấu chưa kỹ, ăn cá sống hoặc chưa chín (gỏi cá, tôm sống chấm nước tương, mù tạt,...), ăn rau sống dưới nước mà chưa rửa kỹ (ngò om, xà lách xoong, rau muống nước,...), những thực phẩm này đều có nguy cơ cao chứa trứng hoặc ấu trùng của sán lá gan.

Sau khi ăn thức ăn nhiễm sán, chúng sẽ đi qua dạ dày, đến tá tràng rồi theo đường mật để xâm nhập vào gan. Sán non khi đã xâm chiếm mô gan sẽ tiếp tục phát triển thành sán trưởng thành và đẻ trứng tại ống dẫn mật. Quá trình sinh sản sán trong cơ thể người chỉ kéo dài trong vòng 1 tháng.

1.2. Sán lá gan lớn

Sán lá gan lớn khi trưởng thành sẽ sống trong ống mật của những động vật ăn cỏ như trâu, bò, sau đó chúng đẻ trứng. Những trứng này sẽ được thải ra ngoài môi trường qua phân, và sau 9 - 15 ngày, phôi bào sẽ phát triển thành ấu trùng lông. 

Tương tự sán lá gan nhỏ, sán lá gan lớn cũng thích môi trường nước nên ở đây ấu trùng lông tơ có thể rụng bỏ trứng và xâm nhập vào cơ thể của ốc Lymnaea. Sau khi phát triển, thành dạng ấu trùng đuôi nó sẽ rời khỏi ốc và bám vào cây thủy sinh, trở thành hậu ấu trùng rụng đuôi.

Khi động vật ăn cỏ hoặc con người tiêu thụ rau thủy sinh này, ấu trùng sẽ đi vào ruột non và biến thành sán non. Chúng có thể xâm nhập vào gan và sống trong các ống mật, hoặc thậm chí đi lạc vào mạch máu và lan truyền đến mắt, phổi hoặc mô dưới da.

2. Bệnh sán lá gan gây ra những dấu hiệu như thế nào?

Nếu nhiễm sán lá gan nhỏ, triệu chứng thường không rõ ràng, thường chỉ được phát hiện bằng xét nghiệm phân. Khi số lượng sán lá gan trong cơ thể vượt quá 100 con, biểu hiện sẽ rõ hơn theo các giai đoạn sau:

• Thời kỳ bắt đầu: rối loạn tiêu hóa, tiêu chảy hoặc táo bón, nôn mửa, chán ăn, có thể kèm theo phản ứng nổi mẩn và tăng bạch cầu; 

• Thời kỳ trầm trọng: đau bụng, giảm cân, gan to và cứng, sưng đau ống dẫn mật, tắc mật, vàng da. Nếu không phát hiện và điều trị kịp thời, bệnh nhân có thể gặp các vấn đề như thiếu máu, xơ gan, tăng huyết áp tĩnh mạch, suy kiệt rồi tử vong. Sán lá gan có thể xâm nhập vào ống tụy và gây viêm tụy.

Ăn thực phẩm tươi sống chưa được chế biến tăng nguy cơ nhiễm sán lá gan

Với những trường hợp nhiễm sán lá gan lớn:

• Giai đoạn bắt đầu: kéo dài khoảng 2 - 3 tháng khi sán non xâm nhập vào gan và đi đến ống mật. Bệnh nhân sẽ trải qua các triệu chứng độc như nhẹ sốt, đau đầu, tiêu chảy, mệt mỏi, đau ở vùng hạ sườn phải. Khám sẽ thấy gan to, đau, và tăng bạch cầu ái toan 70 - 80%;

• Giai đoạn toàn phát: sán đã phát triển thành sán trưởng thành, cư trú trong ống mật, gây ra các triệu chứng như: gan to và đau, viêm ống mật, táo bón và tiêu chảy, sốt và lạnh, dị ứng, vàng da, rối loạn chức năng tiết mật, suy yếu cơ thể. Bệnh kéo dài trong nhiều năm nhưng hiếm khi tiến triển thành xơ gan.

Khi bệnh nhân cảm thấy xuất hiện dấu hiệu không bình thường như đau bụng dưới vùng hạ sườn phải, rối loạn tiêu hóa và thường ăn thức ăn sống hoặc chưa chế biến kỹ, hãy đến bác sĩ ngay, tránh biến chứng nghiêm trọng có thể xảy ra và gây khó khăn trong quá trình điều trị.

3. Cách điều trị và phòng ngừa nguy cơ nhiễm sán lá gan

Dựa vào từng trường hợp cụ thể, bác sĩ sẽ chỉ định phương pháp điều trị thích hợp. Ví dụ: nếu bệnh nhẹ thì sẽ dùng thuốc. Nhưng nếu bệnh nặng như có các ổ áp xe gan thì cần dùng thuốc kết hợp với nhập viện để theo dõi. Trong trường hợp bị nhiễm khuẩn, cần sử dụng thêm kháng sinh hoặc tiến hành thủ thuật để tiêu diệt vi trùng.

Nhìn chung, để phòng tránh sán lá gan, mọi người cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Luôn chế biến thực phẩm trước khi ăn, uống nước sôi;

• Rửa tay kỹ lưỡng trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh bằng xà phòng diệt khuẩn;

• Tránh phóng uế bừa bãi;

• Quản lý và dọn dẹp phân chuồng thú cưng, vật nuôi trong nhà một cách sạch sẽ;

• Tránh ăn rau sống mọc dưới nước và rau mọc hoang dại mà không rửa kỹ;

• Nếu nuôi thú cưng, nên tách biệt chúng khỏi khu vực trồng rau.

Trong giai đoạn toàn phát của sán lá gan, người bệnh sẽ thể hiện rõ ràng hơn

Tóm gọn lại, sán lá gan không phải là căn bệnh dễ chịu, nếu không được điều trị kịp thời và đúng cách có thể gây hậu quả nghiêm trọng. Do đó, việc từ bỏ thói quen ăn sống và luôn luôn chú ý đến các biểu hiện không bình thường để phát hiện sớm và điều trị là rất quan trọng.