Sau 5 triệu năm, cây cối lại đâm chồi ở Nam Cực, liệu đây có phải là dấu hiệu cho một thảm họa khí hậu chưa từng thấy?

Lần cuối cùng một khu rừng hiện hữu tại Nam Cực, nhiệt độ Trái Đất cao hơn bây giờ khoảng 3-4 độ C, khiến mực nước biển dâng lên hơn 20 mét.

Khi tiến sĩ Thomas Roland xem xét bức ảnh vệ tinh của một bán đảo rộng 1.300 km, ông đã lập tức bị sốc.

Những ngọn đồi, thung lũng và cả núi tại đây đang dần dần "xanh hóa".

Tốc độ phát triển của thảm thực vật tự nhiên ở bán đảo này thật khó tin. 35 năm trước, diện tích xanh chỉ dưới 1 km². Nhưng đến năm 2021, số liệu cập nhật cho thấy đã có 12 km² khu vực chuyển sang màu xanh.

Sự gia tăng này tương đương với diện tích của 2.000 sân bóng đá tiêu chuẩn. Mức độ xanh hóa vượt 1.000% và tốc độ phủ xanh đang tăng khoảng 33% mỗi 5 năm.

"Những con số khiến chúng tôi kinh ngạc", tiến sĩ Ronald chia sẻ. Không lâu nữa, toàn bộ bán đảo rộng 500.000 km² này – lớn gấp rưỡi diện tích cả vùng đất liền và biển nội thủy của Việt Nam - sẽ chuyển mình thành màu xanh.

Thông thường, khi những ngọn núi và đồi trọc được phủ xanh, đó là một tín hiệu tích cực. Màu xanh đại diện cho sự sống mới, sự hồi sinh của thiên nhiên. Cây cối không chỉ làm đẹp cho cảnh quan mà còn tạo nơi trú ẩn cho nhiều loài động thực vật, góp phần tăng cường đa dạng sinh học.

Trồng cây còn giúp giảm thiểu lượng khí thải nhà kính, cải thiện môi trường sống và chất lượng không khí. Đặc biệt, thảm thực vật trên những ngọn đồi và núi trọc có vai trò quan trọng trong việc điều tiết lượng mưa, giữ đất và ngăn chặn xói mòn cũng như các thảm họa thiên nhiên như lũ quét và sạt lở.

Tuy nhiên, tiến sĩ Roland nhấn mạnh rằng câu chuyện ở đây lại hoàn toàn khác. Tại bán đảo này, việc xanh hóa lại đồng nghĩa với thảm họa. Bởi lẽ, mọi mảng xanh hiện diện trên bản đồ ở đây biểu thị rằng băng đã hoàn toàn tan chảy.

Trong khi sự sống mới đang phát triển trên hòn đảo này, phần còn lại của thế giới lại đối mặt với nguy cơ. Việc băng tan nhanh chóng có nghĩa là Trái Đất đang nóng lên với tốc độ không thể ngăn cản.

Hệ lụy từ biến đổi khí hậu do con người gây ra

Phát hiện của tiến sĩ Roland đã được công bố trong một nghiên cứu trên tạp chí Nature Geoscience. Trong nghiên cứu này, ông cùng với các đồng nghiệp từ Đại học Herefordshire và Dự án Khảo sát Nam Cực Anh Quốc đã thu thập hàng nghìn bức ảnh vệ tinh của Bán đảo Nam Cực, phần lục địa Nam Cực nhô ra biển Nam Đại Dương và hướng về lục địa Nam Mỹ.

Các bức ảnh được chụp trong suốt 35 năm, từ năm 1986 đến 2021. Để xác định diện tích đất được thảm thực vật bao phủ, các nhà nghiên cứu đã khai thác một đặc tính của cây cối: chúng hấp thụ nhiều ánh sáng đỏ và phản xạ ánh sáng gần vùng hồng ngoại.

Bằng cách sử dụng các phép đo ánh sáng vệ tinh tại những bước sóng này, các nhà khoa học có thể xác định liệu một vùng đất có được bao phủ bởi cây cối đang phát triển hay không. Kết quả cho thấy hiện tượng này đang diễn ra trên một diện tích lớn ở Bán đảo Nam Cực.

"Cảnh quan Nam Cực vẫn chủ yếu bị chi phối bởi tuyết, băng và đá, chỉ có một phần nhỏ được thực vật xâm chiếm. Nhưng phần nhỏ đó đã gia tăng đáng kể - cho thấy ngay cả vùng đất hoang sơ và tách biệt này cũng đang bị ảnh hưởng bởi biến đổi khí hậu do con người tạo ra", tiến sĩ Roland cho biết.

Kể từ năm 1950, nhiệt độ trên bán đảo Nam Cực đã tăng gần 3°C trong hơn nửa thế kỷ qua. Mức tăng này cao hơn rất nhiều so với hầu hết các khu vực khác trên hành tinh.

Roland nhấn mạnh rằng tốc độ mở rộng "phi thường" của cây xanh thể hiện những thay đổi chưa từng có mà con người đã gây ra cho khí hậu Trái Đất. Tình trạng này sẽ tiếp diễn cho đến khi lượng carbon trong khí quyển ngừng gia tăng.

Nam Cực trở nên xanh tươi, báo hiệu một thảm họa khí hậu chưa từng thấy

Andrew Shepherd, giáo sư tại Đại học Northumbria, Vương quốc Anh, chia sẻ:

"Đây là một nghiên cứu rất thú vị và hoàn toàn phù hợp với những gì tôi đã quan sát khi thăm Larsen Inlet [một địa điểm thực địa trên Bán đảo Nam Cực] vài năm trước. Chúng tôi đã hạ cánh xuống một bãi biển bị chôn vùi dưới thềm băng Larsen cho đến khi thềm băng sụp đổ vào năm 1986-88. Chúng tôi phát hiện ra một con sông có tảo xanh đang phát triển bên trong!

"Nơi này đã ẩn mình khỏi bầu khí quyển hàng ngàn năm và chỉ trong vài thập kỷ sau khi băng tan, thực vật đã xâm chiếm – điều này thật đáng kinh ngạc", ông nói. "Đây là chỉ dấu rõ ràng về biến đổi khí hậu, nhưng cũng là điểm quan trọng đối với khu vực này, vì sự sống giờ đã có mặt ở đó".

Sự gia tăng tốc độ lan rộng của thảm thực vật từ năm 2016 trùng khớp với thời điểm diện tích băng biển quanh Nam Cực giảm mạnh. Các nhà nghiên cứu cho biết biển ấm hơn có thể dẫn đến điều kiện ẩm ướt hơn, ví dụ như tuyết không còn rơi mà thay vào đó là mưa, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của thực vật.

Tuy nhiên, điều này có thể mang đến những tin xấu.

Tiến sĩ Olly Bartlett từ Đại học Hertfordshire cho biết: "Đất ở Nam Cực chủ yếu là đất nghèo nàn hoặc chỉ là đá trơ, nhưng sự gia tăng của thực vật sẽ cung cấp thêm chất hữu cơ và tạo điều kiện cho việc hình thành đất.

Điều này làm gia tăng nguy cơ các loài thực vật ngoại lai xâm lấn, có thể do du khách sinh thái, nhà khoa học hoặc những người khác mang đến lục địa này".

Hiện tượng xanh hóa cũng đã được quan sát ở Bắc Cực, và vào năm 2021, mưa đã rơi trên đỉnh tảng băng khổng lồ của Greenland lần đầu tiên thay vì tuyết.

Một nghiên cứu khác vào năm 2022 cho thấy hai loài thực vật có hoa bản địa ở Nam Cực đang mở rộng sự phân bố trên Đảo Signy, phía bắc Ván đảo Nam Cực. Tảo xanh cũng đang phát triển mạnh mẽ trên bề mặt tuyết tan ở bán đảo này:

Quay trở lại thời kỳ cuối cùng mà Nam Cực có cây cối là vào kỷ Pliocene, từ 2,5-5,3 triệu năm trước. Khi đó, nhiệt độ của hành tinh cao hơn khoảng 3-4 độ C so với hiện tại, và mực nước biển cao hơn 20 mét.

Đó cũng là lần cuối cùng khí quyển Trái Đất có lượng carbon cao hơn hiện nay. Các nhà khoa học cảnh báo rằng việc thảm thực vật quay trở lại Nam Cực là dấu hiệu cho thấy thảm họa đã bắt đầu.

Hiện tại, nhiệt độ Trái Đất đã tăng khoảng 1,4 độ C so với thời kỳ trước công nghiệp. Mực nước biển hiện đã cao hơn khoảng 25 cm so với cuối thế kỷ 19. "Nếu bạn bật lò nướng ở nhà và đặt ở nhiệt độ 200 độ C, nhiệt độ sẽ không đạt ngay lập tức mà cần thời gian, điều này cũng tương tự với khí hậu", các nhà khoa học cho biết.

Sự xanh hóa của một khu vực ở Bán đảo Nam Cực có thể đánh dấu sự khởi đầu cho chu trình điều chỉnh nhiệt độ đó. Chúng ta, cùng với các thế hệ tương lai, đang ở trong chiếc lò nướng mang tên Trái Đất.