Soạn bài Tổng kết về từ vựng (đầy đủ) - Bài 9

Phần I

TỪ ĐƠN VÀ TỪ PHỨC

Câu 1 (trang 122 SGK Ngữ Văn 9 Tập 1)

Ôn lại khái niệm từ đơn, từ phức. Phân biệt các loại từ phức.

Trả lời:

Khái niệm:

- Từ: đơn vị cấu tạo câu

- Từ đơn: chỉ có 1 tiếng

- Từ phức: có 2 tiếng trở lên

+ Từ ghép: các tiếng có quan hệ về nghĩa

+ Từ láy: các tiếng có quan hệ về âm

Câu 2 (trang 122 SGK Ngữ Văn 9 Tập 1)

Trong những câu sau, từ nào là từ ghép, từ nào là từ láy?

ngặt nghèo, nho nhỏ, giam giữ, gật gù, bó buộc, tươi tốt, lạnh lùng, bọt bèo, xa xôi, cỏ cây, đưa đón, nhường nhịn, rơi rụng, mong muốn, lấp lánh.  

Trả lời:

Xác định từ ghép và từ láy:

- Từ láy: nho nhỏ, gật gù, lạnh lùng, xa xôi, lấp lánh

- Từ ghép: ngặt nghèo, giam giữ, đưa đón, bó buộc, nhường nhịn, tươi tốt, rơi rụng, bọt bèo, cỏ cây, mong muốn

 Câu 3 (trang 123 SGK Ngữ Văn 9 Tập 1)

Trong các từ láy sau đây, từ láy nào có sự “giảm nghĩa” và từ láy nào có sự “tăng nghĩa” so với nghĩa của yếu tố gốc?

trăng trắng, sạch sành sanh, đèm đẹp, sát sàn sạt, nho nhỏ, lành lạnh, nhấp nhô, xôm xốp

Trả lời:

Xác định từ láy giảm nghĩa và từ láy tăng nghĩa:

- Từ láy giảm nghĩa: Trăng trắng, đèm đẹp, nho nhỏ, lành lạnh, nhấp nhô, xôm xốp

- Từ láy tăng nghĩa: Sạch sành sanh, sát sàn sạt

Phần II

THÀNH NGỮ

Câu 1 (trang 123 SGK Ngữ Văn 9 Tập 1)

Ôn lại khái niệm thành ngữ.

Trả lời:

Khái niệm: thành ngữ là một tập hợp từ cấu tạo tương đối ổn định, biểu thị một ý nghĩa hoàn chỉnh.

 Câu 2 (trang 123 SGK Ngữ Văn 9 Tập 1)

Trong những tổ hợp từ sau đây, tổ hợp nào là thành ngữ, tổ hợp nào là tục ngữ?

a) gần mực thì đen, gần đèn thì sáng

b) đánh trống bỏ dùi

c) chó treo mèo đậy

d) được voi đòi tiên

e) nước mắt cá sấu

Giải thích nghĩa của mỗi thành ngữ, tục ngữ đó.

Trả lời:

- Thành ngữ :

+ Đánh trống bỏ dùi: làm việc bỏ dở, không đến nơi đến chốn, thiếu trách nhiệm.

+ Được voi đòi tiên: tham lam, được cái này lại muốn có cái khác.

+ Nước mắt cá sấu: sự thương xót, thông cảm giả tạo đánh lừa người khác.

- Tục ngữ:

+ Gần mực thì đen, gần đèn thì sáng: Hoàn cảnh, môi trường sống có ảnh hưởng lớn đến tính cách, phẩm chất con người.

+ Chó treo mèo đậy: Thức ăn treo cao để tránh chó ăn, và đậy kĩ để không cho mèo lục đớp. Ý khuyên cảnh giác cửa nẻo rương hòm để phòng trộm cuỗm mất.

 Câu 3 (trang 123 SGK Ngữ Văn 9 Tập 1)

Tìm hai thành ngữ có yếu tố chỉ động vật và hai thành ngữ có yếu tố chỉ thực vật. Giải thích ý nghĩa và đặt câu với mỗi thành ngữ tìm được.

Trả lời:

* Thành ngữ có yếu tố chỉ động vật:

+ Chó cắn áo rách: đã khó khăn lại gặp thêm tai họa.

+ Ếch ngồi đáy giếng: những kẻ sống trong môi trường nhỏ hẹp, ít tiếp xúc mà cho là mình ghê gớm, kiêu căng, tự phụ.

* Đặt câu:

+ Gia cảnh đã nghèo khó, lại thêm chứng ốm đau, đúng là chó cắn áo rách mà.

+ Hắn ta tưởng mình tài giỏi, có năng khiếu nhưng cứ quanh quẩn một vùng đất bé nhỏ thì cũng chỉ là ếch ngồi đáy giếng mà thôi.

* Thành ngữ có yếu tố chỉ thực vật:

+ Dây cà ra dây muống: nói, viết rườm rà, dài dòng.

+ Cưỡi ngựa xem hoa: làm việc qua loa, đại khái, không đi sâu chi tiết.

* Đặt câu:

+ Cậu nói ngắn gọn thôi, cứ dây cà ra dây muống thế thì ai hiểu được !

+ Dù chỉ là bài đọc thêm nhưng cũng rất quan trọng, không thể học kiểu cưỡi ngựa xem hoa được đâu.

 Câu 4 (trang 123 SGK Ngữ Văn 9 Tập 1)

Tìm hai dẫn chứng về việc sử dụng thành ngữ trong văn chương.

Trả lời:

Hai thành ngữ trong các tác phẩm văn chương:

- Một hai nghiêng nước nghiêng thành (trong “Truyện Kiều” của Nguyễn Du)

- Bảy nổi ba chìm với nước non (trong Bánh trôi nước của Hồ Xuân Hương)

Phần III

NGHĨA CỦA TỪ

Câu 1 (trang 123 SGK Ngữ Văn 9 Tập 1)

Ôn lại khái niệm nghĩa của từ.

Trả lời:

Nghĩa của từ là nội dung (sự vật, tính chất, hoạt động, quan hệ,...) mà từ biểu thị.

 Câu 2 (trang 123 SGK Ngữ Văn 9 Tập 1)

Chọn cách hiểu đúng trong những cách hiểu sau:

a) Nghĩa của từ mẹ là “người phụ nữ, có con, nói trong quan hệ với con”.

b) Nghĩa của từ mẹ khác với nghĩa của từ bố ở phần nghĩa “người phụ nữ, có con”.

c) Nghĩa của từ mẹ không thay đổi trong hai câu: Mẹ em rất hiền và Thất bại là mẹ thành công.

d) Nghĩa của từ mẹ không có phần chung với nghĩa của từ bà.

Trả lời:

Cách hiểu (a) đúng. Các cách hiểu khác không phù hợp (câu b), hoặc hiểu sai (câu c, d).

 Câu 3 (trang 123 SGK Ngữ Văn 9 Tập 1)

Cách giải thích nào trong hai cách giải thích sau là đúng? Vì sao?

Độ lượng là:

a) đức tính rộng lượng, dễ thông cảm với người có sai lầm và dễ tha thứ.

b) rộng lượng, dễ thông cảm với người có sai lầm và dễ tha thứ.

Trả lời:

(a) là cụm danh từ, không thể lấy một cụm danh từ để giải thích cho một tính từ (độ lượng).

(b) là cách giải thích đúng là vì dùng các tính từ để giải thích cho một tính từ.

Phần IV

BÀI TẬP

Nhắc lại khái niệm từ nhiều nghĩa và hiện tượng chuyển nghĩa của từ.

Đáp án:

- Từ có thể mang nhiều ý nghĩa

- Chuyển nghĩa là sự biến đổi ý nghĩa của từ, tạo ra nhiều ý nghĩa từ đó.

- Trong từ nhiều nghĩa, có nghĩa gốc và nghĩa chuyển

+ Nghĩa gốc là ý nghĩa ban đầu, tạo ra nghĩa chuyển

+ Nghĩa chuyển là ý nghĩa phát sinh từ nghĩa gốc.

BÀI TẬP 2

Trong hai câu thơ dưới đây, từ hoa trong thềm hoa, lệ hoa được sử dụng theo nghĩa gốc hay nghĩa chuyển? Có thể xem đây là hiện tượng chuyển nghĩa làm cho từ có nhiều ý nghĩa không? Tại sao?

        Nỗi mình thêm tức nỗi nhà,

Thềm hoa một bước lệ hoa mấy hàng!

                                                   (Nguyễn Du, Truyện Kiều)

Đáp án:

- Trong 2 câu thơ, từ hoa được dùng theo nghĩa chuyển (đẹp, lộng lẫy, tinh khiết)

- Từ 'hoa' không phải là hiện tượng chuyển nghĩa làm cho từ có nhiều ý nghĩa vì nó chỉ là ý nghĩa tạm thời, không được giải thích trong từ điển.

Phần V

TỪ ĐỒNG ÂM

BÀI TẬP

Nhắc lại khái niệm từ đồng âm. Phân biệt giữa hiện tượng từ nhiều nghĩa và từ đồng âm.

Đáp án:

Khái niệm: là từ có cách phát âm giống nhau nhưng ý nghĩa hoàn toàn khác nhau.

* Phân biệt từ đồng âm và từ nhiều nghĩa:

- Từ đồng âm là những từ có hình thức âm thanh giống nhau nhưng ý nghĩa hoàn toàn không liên quan đến nhau.

- Từ nhiều nghĩa: Các ý nghĩa của từ có mối quan hệ với nhau.

BÀI TẬP 2

Trong hai trường hợp (a) và (b) sau đây, trường hợp nào có hiện tượng từ nhiều nghĩa, trường hợp nào có hiện tượng từ đồng âm? Vì sao?

a) Từ lá trong:

                     Khi chiếc lá xa cành

                           Lá không còn màu xanh

                   Mà sao em xa anh

                     Đời vẫn xanh rời rợi.

                                                          (Hồ Ngọc Sơn, Gửi em dưới quê làng)

và trong: Công viên là lá phổi của thành phố.

b) Từ đường trong:

                   Đường ra trận mùa này đẹp lắm.

                                                         (Phạm Tiến Duật, Trường Sơn Đông, Trường Sơn Tây)

và trong: Ngọt như đường.

Đáp án:

a) Từ lá: từ nhiều nghĩa (Ý nghĩa của từ “lá” trong “lá phổi” có thể coi là kết quả của việc chuyển nghĩa từ “lá” trong “lá xa cành”)

b) Từ đường: từ đồng âm (Hai từ có cùng vẻ ngữ âm nhưng ý nghĩa của từ “đường” trong “đường ra trận” không có mối liên hệ với ý nghĩa của từ “đường” trong “ngọt như đường”.

Phần VI

BÀI TẬP

Nhắc lại khái niệm từ đồng nghĩa.

Đáp án:

Khái niệm: là những từ có ý nghĩa tương tự hoặc gần giống nhau.

BÀI TẬP 2

Chọn cách hiểu đúng trong những cách hiểu sau:

a) Đồng nghĩa là hiện tượng chỉ tồn tại trong một số ngôn ngữ trên thế giới.

b) Đồng nghĩa luôn luôn là mối quan hệ giữa hai từ, không có mối quan hệ đồng nghĩa giữa ba hoặc nhiều hơn ba từ.

c) Các từ đồng nghĩa với nhau luôn có ý nghĩa hoàn toàn giống nhau.

d) Các từ đồng nghĩa với nhau có thể không thay thế cho nhau được trong nhiều trường hợp sử dụng.

Đáp án:

Chọn cách hiểu (d). Từ đồng nghĩa có thể thay thế cho nhau trong một số trường hợp, nhưng thường không hoàn toàn, không thể thay thế được.

BÀI TẬP 3

Đọc câu sau:

Khi người ta đã ngoài 70 tuổi thì tuổi tác càng cao, sức khỏe càng suy giảm.

Đáp án:

Từ 'tuổi' có thể thay thế bằng từ 'xuân' vì từ 'tuổi' đã chuyển nghĩa theo phương thức hoán dụ (lấy một khoảng thời gian trong năm thay cho năm, tức lấy phần thay cho toàn bộ). Việc thay từ 'tuổi' bằng từ 'xuân' cho thấy tinh thần lạc quan và sự dí dỏm (vì mùa xuân là biểu tượng của sức sống mới, của sự trẻ trung).

Phần VII

TỪ ĐỐI NGHỊCH

Câu 1 (trang 125 SGK Ngữ Văn 9 Tập 1)

Nhắc lại ý nghĩa của từ đối nghịch.

Trả lời:

Từ đối nghịch là những từ có ý nghĩa hoàn toàn đối lập nhau

Câu 2 (trang 125 SGK Ngữ Văn 9 Tập 1)

Trong các cặp từ sau, cặp từ nào có mối quan hệ đối nghịch: ông – bà, xấu – đẹp, xa – gần, voi – chuột, thông minh – lười, chó – mèo, rộng – hẹp, giàu – khổ.

Trả lời:

Cặp từ đối nghịch: xấu - đẹp; xa - gần; rộng - hẹp

Câu 3 (trang 125 SGK Ngữ Văn 9 Tập 1)

Cho những cặp từ đối nghịch sau: sống – chết, yêu – ghét, chẵn – lẻ, cao – thấp, chiến tranh – hòa bình, già – trẻ, nông – sâu, giàu – nghèo.

Có thể phân chia các cặp từ đối nghịch này thành hai nhóm: nhóm 1 như sống – chết (không sống có nghĩa là đã chết, không chết có nghĩa là còn sống), nhóm 2 như già – trẻ (không già không có nghĩa là trẻ, không trẻ không có nghĩa là già). Hãy cho biết mỗi cặp từ đối nghịch còn lại thuộc nhóm nào.

Trả lời:

Các cặp từ đối nghịch:

- Cùng nhóm với sống – chết: chiến tranh – hòa bình

=> Thể hiện hai khái niệm loại trừ nhau.

- Cùng nhóm với già – trẻ: yêu – ghét, cao – thấp, nông – sâu, giàu – nghèo, đực – cái

=> Các khái niệm đối lập nhau.

Phần IX

TRƯỜNG TỪ VỰNG

Câu 1 (trang 126 SGK Ngữ Văn 9 Tập 1)

Ôn lại khái niệm trường từ vựng.

Trả lời:

Trường từ vựng là tập hợp của những từ có ít nhất một nét chung về nghĩa.

Câu 2 (trang 126 SGK Ngữ Văn 9 Tập 1)

Vận dụng kiến thức về trường từ vựng để phân tích sự độc đáo trong cách dùng từ ở đoạn trích sau:

Chúng lập ra nhà tù nhiều hơn trường học. Chúng thẳng tay chém giết những người yêu nước thương nòi của ta. Chúng tắm các cuộc khởi nghĩa của ta trong những bể máu.

                                                          (Hồ Chí Minh, Tuyên ngôn độc lập)

Trả lời:

Các từ cùng trường từ vựng:

- Yêu nước, thương nòi, các cuộc khởi nghĩa: cùng trường nghĩa về tinh thần yêu nước → khơi dậy tinh thần nhân dân, lòng yêu Tổ quốc, tố cáo thực dân.

- Tắm và bể: cùng tính chất → tăng tính biểu cảm, tăng sức tố cáo.