'SpaceX': Từ doanh nghiệp khởi nghiệp bị xem thường đến một thế lực vũ trụ hàng không mạnh mẽ

Falcon 9 - con tàu làm việc chính của SpaceX - đã trở thành biểu tượng của công ty. Với chiều cao 68,3 mét và trọng lượng gần 500 tấn, Falcon 9 có cấu trúc động cơ 'hoa tám cánh' mạnh mẽ ở phần đuôi, với một động cơ trung tâm và tám động cơ phụ xung quanh.

Tầng thứ hai của Falcon 9, được đặt trên tầng đầu tiên, là phần duy nhất thực sự tiếp xúc với không gian. Nó có thể được trang bị một thùng chứa hành tinh hoặc đầu tên lửa có thể chở người. Thiết kế của Falcon 9 là sự đơn giản và tinh tế, giống như một chiếc máy tính xách tay Apple hoặc một ấm đun nước Braun - tiện ích và loại bỏ mọi chi tiết không cần thiết.

SpaceX đôi khi sử dụng Căn cứ Không quân Vandenberg tại Nam California để phóng Falcon 9. Mặc dù không phải là sở hữu của họ, căn cứ này thường được sử dụng như một khu nghỉ dưỡng, với bãi biển dọc theo Thái Bình Dương và các cánh đồng xanh mướt.

Cách đây khoảng bốn giờ trước khi phóng, Falcon 9 bắt đầu được nạp đầy oxy lỏng và dầu hỏa cho tên lửa. Một lượng oxy lỏng tràn ra khỏi tên lửa khi chờ phóng, và lạnh đến mức chúng ngay lập tức sôi lên khi tiếp xúc với kim loại và không khí, tạo thành những vệt khói trắng chảy xuống bên cạnh tên lửa.

Trong phòng điều khiển của SpaceX, nhân viên trao đổi thông tin qua tai nghe và kiểm tra danh mục trước khi phóng. Phút cuối trước giờ phóng, họ rời sang một bên để máy móc tự động tiếp tục quá trình.

Cấu trúc hỗ trợ tròn màu trắng bị rút khỏi phần thân của tên lửa. Bắt đầu đếm ngược từ 10 về 0 và không có gì quan trọng xảy ra cho đến khi đếm xuống 3, khi đó động cơ bắt lửa và hệ thống máy tính kiểm tra an toàn cuối cùng.

Sau khi cất cánh khoảng 20 giây, âm thanh của Falcon 9 dần xa mờ và chỉ còn là tiếng lách tách của các hóa chất khi được đổ vào dung dịch sôi sục.

Quả tên lửa màu trắng bay lên cao và cao hơn nữa, rồi biến mất, chỉ còn là một chấm đỏ trên bầu trời. Chỉ có những người không tin người khác mới không thể cảm nhận được kỳ quan này.

Với Elon Musk, hình ảnh này đã trở nên quen thuộc. Từ vai trò là trò cười của ngành hàng không vũ trụ, SpaceX đã trở thành một trong những doanh nghiệp hoạt động ổn định nhất. Mỗi tháng, SpaceX lại phóng một tên lửa, mang theo vệ tinh của các công ty và quốc gia cũng như hàng tiếp tế cung cấp cho Trạm Không gian Quốc tế.

Nếu Falcon 1 phóng từ đảo Kwajalein vẫn là sản phẩm của một công ty khởi nghiệp, thì chiếc Falcon 9 cất cánh tại Vandenberg đã là thành tựu của một siêu lực lượng trong ngành hàng không vũ trụ. SpaceX có thể “cắt đuôi” những đối thủ tại Mỹ – như Boeing, Lockheed Martin, Orbital Sciences – về giá cả với khoảng cách không ngờ. Điều này cũng làm cho các khách hàng tại Mỹ yên tâm rằng những đối thủ khác không thể làm được như họ.

Trong khi những đối thủ này phụ thuộc vào người Nga hoặc các bên cung cấp khác từ nước ngoài, thì SpaceX sản xuất toàn bộ máy móc của họ từ đầu đến cuối tại Mỹ. Nhờ chi phí thấp, SpaceX đã một lần nữa biến Mỹ thành một đối thủ đáng gờm trên thị trường phóng tên lửa thương mại thế giới. Chi phí 60 triệu đô-la trên mỗi lần phóng của họ thấp hơn rất nhiều so với giá thành tại châu Âu và Nhật Bản, đánh bại cả thoả thuận tương quan giữa người Nga và người Trung Quốc, những người luôn hưởng lợi từ sự đầu tư ngập tràn của chính phủ vào các chương trình không gian cộng với chi phí lao động thấp.

Nước Mỹ tiếp tục tự hào khi có Boeing cạnh tranh với Airbus và các hãng sản xuất máy bay nước ngoài khác. Tuy nhiên, không rõ vì sao, các nhà lãnh đạo chính phủ và công chúng lại sẵn lòng từ bỏ phần lớn thị trường phóng tên lửa thương mại. Điều này thực sự là một cách nhìn đáng buồn và thiển cận. Tổng giá trị thị trường vệ tinh, các dịch vụ liên quan, và những đợt phóng tên lửa vào không gian từ khoảng 60 tỉ đô-la của thập kỷ trước đã tăng vọt lên hơn 200 tỉ đô-la. Nhiều quốc gia sẵn sàng chi tiền để phóng các vệ tinh do thám, truyền thông và thời tiết của họ vào không gian.

Tiếp theo là những công ty tiến vào không gian để cung cấp các dịch vụ truyền hình, Internet, phát thanh, thời tiết, dẫn đường và chụp ảnh. Công nghệ trên không gian đã thay đổi cấu trúc của cuộc sống hiện đại, chúng ngày càng trở nên hữu ích hơn, thú vị hơn với tốc độ rất nhanh. Cả một thế hệ các nhà sản xuất vệ tinh mới đã xuất hiện với khả năng trả lời những thắc mắc “kiểu Google” về hành tinh của chúng ta.

Các vệ tinh này có khả năng quét toàn cảnh Iowa và xác định xem cánh đồng ngô nào đạt hiệu suất cao nhất và sẵn sàng thu hoạch, cũng như có thể đếm số lượng xe hơi tại các khu đỗ xe của Wal-Mart trên khắp California để tính toán nhu cầu mua sắm trong mùa nghỉ lễ. Các công ty khởi nghiệp chế tạo ra các loại máy móc này thường phải tìm đến người Nga để phóng chúng vào không gian, nhưng SpaceX đang có ý định thay đổi điều đó.

Mỹ vẫn duy trì năng lực cạnh tranh trong các lĩnh vực sinh lợi nhất của ngành công nghiệp không gian, chế tạo các vệ tinh thực thụ và những hệ thống, dịch vụ phụ trợ để vận hành chúng. Mỗi năm, Mỹ sản xuất khoảng 1/3 tổng số vệ tinh và thu về khoảng 60% doanh thu từ vệ tinh trên toàn cầu. Phần lớn số doanh thu này đến từ các doanh nghiệp hợp tác với chính phủ Mỹ. Trung Quốc, châu Âu, và Nga cũng chiếm một doanh thu đáng kể trong thị trường vệ tinh và phóng tên lửa. Trong tương lai, vai trò của Trung Quốc trong ngành công nghiệp không gian sẽ tăng lên, trong khi Nga hứa hẹn sẽ chi khoảng 50 tỉ đô-la nhằm hồi sinh chương trình không gian của mình.

Vì thế, Mỹ chỉ phải đối phó với hai quốc gia không đáng gờm trong lĩnh vực không gian, nên cứ hoạt động mà không có động lực mấy. Điển hình: Việc từ bỏ tàu con thoi đã khiến Mỹ hoàn toàn phụ thuộc vào Nga để đưa các phi hành gia lên ISS. Nga đòi 70 triệu đô-la cho mỗi người trong hành trình và sẽ cắt đứt với Mỹ nếu cần trong trường hợp có ranh giới về chính trị. Hiện tại, SpaceX được xem là hy vọng lớn nhất để phá vòng luẩn quẩn này và trả lại cho nước Mỹ năng lực đưa con người vào không gian.

SpaceX đã trở thành doanh nghiệp cấp tiến tự do đang cố gắng xây dựng mọi thứ cho ngành công nghiệp này. Nó không muốn chỉ thực hiện vài đợt phóng mỗi năm hay dựa dẫm vào các hợp đồng với chính phủ để tồn tại. Mục tiêu của Musk là áp dụng những đột phá trong sản xuất và những tiến bộ của bệ phóng để giảm chi phí triệt để cho mỗi lần đưa vật gì đó vào không gian.

Có ý nghĩa nhất là anh đang thử nghiệm loại tên lửa có thể đưa tàu chở hàng vào không gian, rồi quay lại Trái Đất và đáp xuống với độ chính xác cực cao trên một dàn phóng nổi ngoài biển, hay thậm chí trên chính bệ phóng ban đầu. Thay vì để tên lửa tan thành từng mảnh sau khi rơi xuống biển, SpaceX sẽ dùng phản lực để hạ cánh chúng dần dần và tái sử dụng chúng. Trong ít năm tới, SpaceX hy vọng sẽ giảm chi phí ít nhất bằng các đối thủ của họ. Việc tái sử dụng tên lửa sẽ kéo theo sự hạ thấp chi phí và lợi thế cạnh tranh cho SpaceX.

Hãy tưởng tượng một hãng hàng không chỉ sử dụng lại một máy bay hết lần này đến lần khác và cạnh tranh với các hãng luôn phải thay thế tàu bay sau mỗi chuyến. Thông qua các lợi thế chi phí này, SpaceX hy vọng sẽ giành được phần lớn các thương vụ phóng trên thế giới, và có bằng chứng cho thấy công ty đang làm được điều đó.

Công ty vẫn thuộc quyền sở hữu riêng của Musk với tư cách cổ đông lớn nhất, bên cạnh những nhà đầu tư bên ngoài - gồm các hãng đầu tư mạo hiểm như Founders Fund và Draper Fisher Jurvetson - mang lại cho nó đặc tính cạnh tranh mà các đối thủ không có.

Zip2, PayPal, Tesla và SolarCity đều là những hiện thân của Musk. Nhưng SpaceX mới chính là Musk. Những nhược điểm cũng như thành công của nó đều trực tiếp đến từ Musk. Một phần của nó đến từ khả năng tập trung đến mê muội của Musk đến từng chi tiết, và sức ảnh hưởng của anh đối với mọi nỗ lực tại SpaceX.

Phong cách quản lý hay đòi hỏi của Musk chỉ có thể được phát huy bởi thế giới khác - theo nghĩa đen - những khát vọng của công ty. Trong khi phần còn lại của ngành công nghiệp hàng không vũ trụ hài lòng với việc tiếp tục gửi những thứ trông như di tích của thập niên 1960 vào không gian, thì SpaceX lại chủ ý làm điều ngược lại.

Nó thể hiện sự thôi thúc không ngừng của SpaceX nhằm nâng cao công nghệ và thay đổi nền kinh tế của ngành này. Musk không chỉ muốn hạ chi phí triển khai vệ tinh và tiếp tế cho trạm không gian. Anh còn muốn giảm giá thành các lần phóng, làm cho việc tiến hành hàng nghìn chuyến cung ứng trang thiết bị lên Hỏa tinh và thành lập một khu định cư tại đó trở nên tiết kiệm và thực tế.

Nghe có vẻ khó hiểu, nhưng phần còn lại của ngành công nghiệp không gian đã khiến lĩnh vực này trở nên nhàm chán. Nguồn gốc Nga, thống trị hầu hết ngành kinh doanh đưa khí tài và con người vào không gian, vẫn sử dụng các thiết bị lỗi thời suốt hàng thập kỷ.

Các quốc gia mới gia nhập cuộc đua không gian cũng bắt chước y chang trang thiết bị lỗi thời của Nga và Mỹ đến điên rồ. Khi những người trẻ bước chân vào ngành hàng không vũ trụ, họ buộc phải cười ra nước mắt trước tình trạng của máy móc.

Musk đã biến những hạn chế xung quanh ngành kinh doanh hàng không vũ trụ này thành lợi thế cho SpaceX. Anh đã giới thiệu công ty như một cái gì đó không giống một nhà thầu hàng không vũ trụ.

Mô hình tuyển dụng của SpaceX cho thấy nó chủ yếu chọn những sinh viên đạt thứ hạng cao nhất từ các trường hàng đầu.

Mục tiêu là tìm ra những cá nhân có niềm đam mê âm ỉ, có thể làm việc nhóm tốt, và có kinh nghiệm nghiệp ngơi với máy móc kim loại.

Thỉnh thoảng, những người này sẽ đi vào trước. Nhưng vào những thời điểm khác, Singh phải tìm đến mọi phương tiện sáng tạo để tìm ra họ. Cô được biết đến là chuyên gia 'bẫy lưới' thông qua các bài viết có tính học thuật để tìm kiếm những kỹ sư có kỹ năng đặc biệt, mời gọi qua điện thoại với các nhà nghiên cứu trong phòng thí nghiệm, và thu hút những kỹ sư đam mê ngoài trường đại học.

Tại các triển lãm thương mại hoặc hội thảo, các nhà tuyển dụng của SpaceX sẽ nhanh chóng làm quen với những ứng viên đáng chú ý mà họ phát hiện ra bằng một cách khéo léo. Họ sẽ gửi thư mời gặp tại một địa điểm và thời gian nhất định, thường là một quán bar hoặc nhà hàng gần sự kiện, để phỏng vấn lần đầu. Khi xuất hiện, ứng viên sẽ nhận ra mình nằm trong số những người được chọn từ khách tham gia hội nghị. Họ sẽ cảm thấy đặc biệt và nổi bật ngay lập tức.

Như nhiều công ty công nghệ khác, SpaceX sẽ đưa các ứng viên tiềm năng vào các buổi phỏng vấn và bài kiểm tra khắc nghiệt. Một số buổi phỏng vấn chỉ là cuộc trò chuyện cởi mở để cả hai bên có cơ hội đánh giá về nhau; trong khi các buổi khác lại tràn ngập những câu hỏi khó giải. Các kỹ sư thường phải đối mặt với những câu hỏi thẩm vấn khắt khe nhất, gây khó khăn cho cả lĩnh vực kinh doanh và bán hàng. Những người viết mã mong đợi sẽ trải qua những thách thức bình thường sẽ được thức tỉnh một cách thoải mái.

Thường thì, các công ty sẽ thách thức các nhân viên phát triển phần mềm ngay lập tức bằng cách yêu cầu họ giải quyết các vấn đề chỉ bằng vài dòng mã. Nhưng các ứng viên vào vòng cuối trong tiến trình phỏng vấn của SpaceX sẽ phải giải quyết thêm một nhiệm vụ nữa. Họ được yêu cầu viết cho Musk một bài tiểu luận, giải thích lý do họ muốn làm việc tại SpaceX.

Phần thưởng dành cho những người giải đúng các câu hỏi khó, xử lý thông minh khi phỏng vấn, và hoàn thành một bài tiểu luận hay là gặp Musk. Anh đã phỏng vấn gần như từng người trong số 1.000 nhân viên đầu tiên của SpaceX, bao gồm cả vị trí lao công và kỹ thuật viên, và vẫn đang tiếp tục phỏng vấn các kỹ sư – như các nhân viên công ty vẫn đang tìm kiếm. Mỗi ứng viên đều nhận được một lời cảnh báo trước khi gặp Musk.

Cuộc phỏng vấn, như họ được biết, có thể kéo dài từ 30 giây đến 15 phút. Vào đầu cuộc phỏng vấn, Elon có thể vẫn đang viết email hoặc làm việc mà chẳng nói gì nhiều. Đừng lo. Đó là chuyện bình thường. Cuối cùng, anh ấy sẽ xoay ghế lại đối diện với bạn. Mặc dù vậy, anh ấy cũng có thể không nhìn thẳng vào mắt bạn hoặc không hoàn toàn ý thức được sự hiện diện của bạn. Đừng lo. Đó là chuyện bình thường. Khi đến lúc, anh ấy sẽ nói với bạn.

Kể từ đó, những truyền thuyết về các kỹ sư từng phỏng vấn với Musk đã biến các trải nghiệm như tra tấn thành điều gì đó siêu phàm. Anh ấy có thể hỏi bạn một hoặc nhiều câu. Song, bạn có thể chắc chắn rằng anh ấy sẽ bật ra một câu đố: “Anh đang đứng trên bề mặt Trái Đất. Anh bước 1.609 mét về phía nam, 1.609 mét về phía tây, và 1.609 mét về phía bắc. Nhưng anh vẫn đứng chính xác ngay chỗ ban đầu. Vậy anh đang đứng đâu?” Câu trả lời là Bắc cực, và hầu hết các kỹ sư đều đáp đúng.

Đó là lúc Musk sẽ hỏi tiếp, “Còn ở đâu khác nữa?” Câu trả lời khác là đâu đó gần Nam cực, nơi mà nếu bạn bước 1.609 mét về phía nam, thì chu vi tại đó vòng quanh Trái Đất sẽ bằng 1.609 mét. Số kỹ sư trả lời đúng câu này ít hơn hẳn, và Musk sẽ vui vẻ dẫn họ đi từ câu hỏi này đến những câu hỏi khác, và trích dẫn bất kỳ phương trình nào liên quan khi anh đang giải thích. Anh có xu hướng ít quan tâm liệu người đó có trả lời đúng hay không, mà chỉ chú trọng cách họ diễn tả vấn đề và phương pháp giải quyết nó.

Khi trò chuyện với các tân binh tiềm năng, Singh cố gắng thêm động lực cho họ và đồng thời tỏ ra thẳng thắn trước những đòi hỏi của SpaceX và Musk. “Khẩu hiệu tuyển dụng ở đây là: ‘SpaceX là lực lượng đặc biệt,’” cô cho biết. “Nếu anh muốn đương đầu với khó khăn, vậy thì tuyệt. Nếu không, vậy thì anh không nên đến đây.” Một khi đã đến SpaceX, nhân viên mới sẽ nhận ra rất nhanh là họ đã thực sự bước vào thử thách.

Nhiều người bỏ cuộc chỉ trong vài tháng đầu tiên vì lịch làm việc hơn 90 giờ/tuần. Những kẻ khác từ bỏ vì họ không chịu đựng nổi cách tiếp cận trực tiếp của Musk và những giám đốc khác trong các cuộc họp. “Elon không biết bạn và cũng chẳng thèm nghĩ liệu có điều gì làm tổn thương tình cảm của bạn hay không,” Singh cho biết. “Anh chỉ biết rằng điều chết tiệt anh ấy muốn phải được hoàn thành. Những ai không thể bình thường hóa với cách giao tiếp của anh ấy sẽ không thể làm tốt được công việc.”

Một điều ấn tượng là SpaceX đang trải qua một cuộc “thay máu” cực lớn, và chuyện công ty phải chém bay những cái tên là không lạ. Thế nhưng, nhiều giám đốc nòng cốt từng có công thành lập công ty vẫn trụ vững qua cả thập kỷ hoặc hơn. Trong nhóm kỹ sư vốn chiếm đa số, hầu hết họ đều công tác được ít nhất năm năm để có quyền lựa chọn mua cổ phần và chứng kiến các dự án được tiến hành. Đó là động thái điển hình tại bất kỳ công ty công nghệ nào. SpaceX và Musk dường như cũng khuyến khích lòng trung thành ở một mức độ khác thường.

Musk đã gợi lên được thứ nhiệt huyết vốn chỉ có ở Steve Jobs trong đội ngũ của anh. “Tầm nhìn của anh ấy rất rõ ràng,” Singh nhận xét. “Anh ấy hầu như thôi miên bạn. Anh ấy sẽ trao cho bạn một cái nhìn điên rồ như muốn nói, phải, chúng ta sẽ đến Hỏa tinh.” Hãy thử tiến xa thêm một chút và bạn sẽ đạt đến cảm giác vừa sung sướng, vừa đau thương thống khổ khi làm việc với Musk.

Vô số người được tôi phỏng vấn cho cuốn sách này đã công khai lên án thời gian làm việc, phong thái lỗ mãng của Musk, cùng những kỳ vọng đôi khi lố bịch của anh. Tuy nhiên, hầu hết mọi người – kể cả những người bị sa thải – vẫn khâm phục Musk và thường kể về anh như siêu anh hùng hay thần thánh.

Mytour