Buzz
Không phải là đánh giá cho bộ phim với sự tham gia của Anna Kendrick trên Netflix, nhưng thực tế nó giống một bài nâng cao quan điểm, phân tích một trong những cột trụ về mặt nội dung của thể loại khoa học viễn tưởng: Bài toán của toa tàu. Nếu không đưa ra những quyết định thực sự khó khăn, thậm chí khiến khán giả bị sốc, thì một tác phẩm khoa học viễn tưởng chắc chắn không thể thành công về mặt nội dung được.Nhắc lại lịch sử, bài toán toa tàu được triết gia Philippa Foot đưa ra vào năm 1967, nội dung của nó kiểu như thế này: Một con tàu chạy đến ngã ba, rẽ phải thì có 5 người bị kẹt trên đường ray, còn nếu rẽ trái chỉ có một người bị mắc kẹt. Bài toán đưa ra câu hỏi yêu cầu người giải phải chọn bẻ ray để tàu rẽ trái hay rẽ phải. Cái thí nghiệm đầy tính ẩn dụ đấy phát hiện ra một điều, đó là tâm lý con người có tính quy luật và còn rất nhiều thiếu sót. Theo nhà khoa học Eleanor Nielsen, một cuộc khảo sát của các nhà triết học cho thấy gần 90% số người được hỏi sẽ chọn cách để 1 người hy sinh, cho phép 5 người sống sót.
Nếu đặt trước một tình huống khẩn cấp, bạn sẽ hy sinh một người để cứu năm người khác, hay là hy sinh năm người để cứu một người duy nhất? Tình thế trở nên phức tạp hơn khi giữa 5 người kẹt trên đường ray kia có 5 kẻ khủng bố, trong khi người mắc kẹt ở đường ray này lại là một nhà nghiên cứu y khoa đang nắm giữ bí mật cuộc sống. Lựa chọn cuối cùng là gì? Câu hỏi này mở ra không gian triết học đầy thách thức, nơi đạo đức và tâm lý con người gặp nhau.
Hãy tạm gác sang một bên câu chuyện của Stowaway để không làm mất hứng thú. Ý tưởng về 'bài toán đường ray' thực sự đã được hiện thực hóa trong truyện ngắn khoa học viễn tưởng 'The Cold Equations' của tác giả Mỹ Tom Godwin, xuất bản lần đầu trên tạp chí Astounding Magazine vào tháng 08/1954 - một thời điểm lâu trước khi bài toán này trở nên cụ thể như ngày nay.
Trong 'The Cold Equations', phi công Barton đang thực hiện nhiệm vụ chuyển phát nhu yếu phẩm và thuốc men đến một hành tinh xa xôi. Anh phát hiện một 'hành khách bất ngờ', Marilyn, một cô gái 18 tuổi lẻn vào tàu để thăm anh trai. Thách thức là con tàu chỉ đủ nhiên liệu để vận chuyển trọng lượng chính xác của một người và hàng hóa, đảm bảo hạ cánh an toàn. Nếu Marilyn không rời tàu, không chỉ cả hai mà còn nguy cơ thất thế cho cả thị trấn Woden vì thuốc men không đến kịp. Kết cục, Marilyn liên lạc cuối cùng với anh trai, rồi tự rời tàu để đảm bảo tàu hạ cánh an toàn tại Woden.
Không gì làm nổi bật The Cold Equations như sự thành công đặc biệt trong cách độc giả phản ứng. Lúc ấy, những câu chuyện khốn khó thường kết thúc với giải pháp kỳ diệu, khiến mọi hy vọng trở nên phục hồi trước khi tắt sáng. Những tác phẩm có sự đột phá và tác động sâu sắc vào tâm lý người xem luôn được đánh giá cao. Như cái chết của Ned Stark trong Game of Thrones, hay kết thúc ám ảnh của Infernal Affairs, bộ phim Hong Kong năm 2002.
John W. Campbell Jr., biên tập viên của Astounding Magazine, đã từng trả lại bản thảo cho Godwin với hy vọng tác giả có thể tìm ra kẽ hở để giúp cả hai nhân vật có kết cục hạnh phúc nhất. Nếu không có sự đóng góp của Campbell, thể loại khoa học viễn tưởng có lẽ không phát triển như ngày nay, và The Cold Equations có lẽ sẽ không tồn tại với tất cả sự ám ảnh.
Trong câu chuyện ngắn này, 'bài toán đường ray' mà Godwin mô tả thêm một yếu tố mới. Liệu chúng ta sẽ để hàng nghìn người xa lạ chết để cứu một người quen, hay liệu chúng ta có đủ lòng hy sinh để cứu một người mà chúng ta đã biết, đã hiểu về họ? Marilyn, trong truyện, hiểu rằng cô không đáng chết vì tội lỗi, nhưng cuối cùng, cô nhận ra sự tồn tại của mình trên con tàu nhỏ bé là sự phản đối tất cả các quy luật vật lý. 'Phương trình lạnh lùng' đưa ra quyết định, yêu cầu cô phải rời bỏ con tàu. Vũ trụ muôn màu không muốn cô chết, nhưng những phép toán lạnh lùng ép buộc cô phải đối mặt với số phận.
Triết học là một lĩnh vực phức tạp, nơi mà hàng ngày chúng ta đối diện với những suy nghĩ sâu sắc về đúng và sai, về hành động của con người mà không thể nào định rõ. Triết học trở thành người bạn đồng hành khi nó khám phá và giải đáp những thách thức cơ bản của con người, của thế giới quan, kết nối giữa giá trị, quy luật, kiến thức và ngôn ngữ. Nhưng giữa các trường phái triết học, đôi khi xảy ra xung đột bản chất, như sự đối lập giữa duy vật và duy tâm, thực tế và danh dự...
Trong bối cảnh The Cold Equations, Marilyn và Barton đối mặt với sự đấu tranh giữa đạo đức hậu quả và đạo đức hợp lý. Nếu theo quan điểm đạo đức hậu quả, sự hy sinh của Marilyn có thể cứu rất nhiều người. Nhưng nếu nhìn từ góc độ đạo đức hợp lý, Marilyn chẳng phải là tội đồ đến mức phải trả giá bằng mạng sống, cô chỉ muốn tìm anh trai thôi mà. Đây là một tình huống tuyệt vời thể hiện sự mơ hồ của đạo đức con người và đồng thời mô tả một sự đáng sợ hơn: luật lệ tự nhiên, cái không thể thay đổi và không quan tâm đến tình cảm con người.
Phân tích của nhà văn James E. Gunn về tác phẩm: 'Nếu độc giả không hiểu hoặc đánh giá thấp những gì tác phẩm nói về nhân loại và mối quan hệ con người với môi trường, thì họ cũng sẽ khó mà yêu thích thể loại khoa học viễn tưởng.' Có thể thừa nhận rằng nhiều tác phẩm trong thể loại này thường mô tả những nhân vật có khả năng chấp nhận và đương đầu với những sự thật đầy trớ trêu.
Theo một góc độ khác, những cơ sở mà The Cold Equations hay bài toán đường ray tạo ra đã khiến nhiều người phê phán giá trị mà tác giả truyền đạt qua tác phẩm ảo.
Và, để quay lại chủ đề về công nghệ, giống như giá trị của diễn đàn này, bài toán đường ray có thể là nguyên nhân khiến con người vẫn còn hoài nghi về việc máy tính và robot có thể thay thế con người trong các công việc tự động hóa như lái xe. Nếu chúng ta không tin vào khả năng đưa ra quyết định của những người xung quanh, thì làm sao chúng ta có thể tin vào những cỗ máy chỉ có tư duy lý lẽ mà thiếu phần tư duy cảm xúc?
Sau khi xem xong Stowaway và đọc lại The Cold Equations, mình liên tưởng đến trò chơi mới chơi gần đây, tên là Judgment, một phần của series game Yakuza do SEGA phát triển. Trong game, nhân vật chính khám phá một loạt các tội ác, từ người chết bị đặt trong túi chống sốc đến những thí nghiệm thảm họa để tìm ra loại thuốc chữa trị Alzheimer. Người chơi đối mặt với sự đồng lòng giữa đạo đức hậu quả và đạo đức lý lẽ, khi phải quyết định giữa việc hy sinh một vài người để cứu rỗi hàng triệu người khác. Câu hỏi đau lòng của trò chơi không kém những bức hình thể hiện những kẻ xã hội đen làm thí nghiệm: Liệu có đáng để vài người phải chết để cứu rỗi cuộc sống của hàng triệu người khác hay không?
Stowaway, The Cold Equations, Judgment, và bản thân bài toán đường ray, là những thách thức không có lời giải hoàn hảo, đòi hỏi từng người phải đưa ra quyết định cho cuộc sống của mình. Trong tương lai, chúng ta sẽ tiếp tục đối mặt với thực tế này, cho đến khi học cách đánh giá giá trị cuộc sống một cách cụ thể.
(Tổng hợp)
