Sự bùng nổ của chủ nghĩa thoát ly qua Isekai: Từ phương tiện tạm thời đến những hậu quả khó giải quyet

Với áp lực ngày càng gia tăng từ xã hội công nghiệp hiện đại, đặc biệt là sau đại dịch, chủ nghĩa thoát ly đang trở nên phổ biến hơn bao giờ hết. Một trong những biểu hiện tiêu biểu của tâm lý này là văn hóa Isekai (thế giới khác) của Nhật Bản.

Hãy tưởng tượng bạn vừa trải qua một ngày mệt mỏi ở công sở. Sau những deadline dồn dập và lời khiển trách từ cấp trên, bạn lẻn về căn phòng trống rỗng.

Bạn quá mệt để nấu ăn, nên quyết định thay đồ rồi ngả lưng một chút, bật một tập phim truyền hình đang xem dở và tận hưởng vài phút trước khi đặt đại một bữa ăn online. Tối cuối tuần không có gì thú vị, trừ bộ phim bạn đang 'cày'.

Với nhiều người, đó là phim Âu Mỹ; với người khác, đó là một tập Anime; số khác chọn chơi game đến 3 giờ sáng trước khi mệt nhoài trên bàn phím. Hình thức không quá quan trọng, chúng đều giúp bạn thoát khỏi thực tế bế tắc, dù chỉ trong vài phút hay vài giờ ngắn ngủi.

Sự thâm nhập của chủ nghĩa thoát ly

Nói một cách công bằng, cảm giác ấy không phải là gì đáng trách cả. Một lúc nào đó, bạn bị cuốn hút vào hiện tại và thế giới xung quanh thay vì lo lắng về những vấn đề trong quá khứ hoặc những áp lực của cuộc sống hàng ngày. Đó là cách đơn giản nhất để hiểu về chủ nghĩa thoát ly.

Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ định nghĩa chủ nghĩa thoát ly là xu hướng trốn tránh thế giới thực để tìm sự an toàn và thoải mái trong một thế giới tưởng tượng. Với cuộc sống luôn căng thẳng, chiến lược này trở nên cần thiết để vượt qua mỗi ngày với hầu hết mọi người, dù họ có nhận biết điều đó hay không.

Mặc dù có định nghĩa khoa học, chủ nghĩa thoát ly tồn tại phổ biến trong xã hội, nhưng lại ít được nhắc đến một cách bất ngờ. Trong cuộc sống hàng ngày, người ta thường không gọi nó bằng tên khoa học, mà thay vào đó là 'sở thích', 'giải trí', 'giết thời gian'... bất cứ từ nào mà con người hiện đại nghĩ ra để nhận lợi từ nó.

Ví dụ của chủ nghĩa thoát ly không chỉ dừng lại ở hình ảnh tiêu cực của những người nghiện Anime hoặc chơi game đến mất ăn mất ngủ - thậm chí, việc như đọc sách, xem phim hoặc lướt mạng xã hội cũng có thể được coi là một dạng của nó. Tóm lại, mọi hoạt động tiêu thụ văn hóa đều liên quan đến chủ nghĩa thoát ly, đặc điểm chung là tạm thời 'ngắt kết nối' với thực tại căng thẳng và trách nhiệm.

Bùng nổ qua văn hóa

Với định nghĩa đó, chủ nghĩa thoát ly tồn tại ở khắp mọi nơi, có đủ hình thái và mức độ, làm cho nó trở thành một chủ đề đáng xem xét hơn. Trên thực tế, chủ nghĩa thoát ly ở mức tiêu cực có thể ẩn mình trong những người trông bình thường và hoạt bát nhất.

Câu chuyện về Akihiko Kondo - chàng trai Nhật Bản - có lẽ đã không còn xa lạ gì với truyền thông. Anh là một người bình thường, dễ gần và hòa đồng, có bạn bè và công việc ổn định. Điều đặc biệt là quyết định của anh kết hôn với một nhân vật ảo.

Mặc dù quyết định của Kondo trở nên phổ biến tại Nhật Bản vì nhiều lý do, nhưng vẫn có phần trốn tránh thực tại, muốn tìm sự ấm áp trong một thế giới ảo, xa xa những gánh nặng của cuộc sống đờ đẫn với nhiều người trẻ Nhật.

Mặc dù hiện diện toàn cầu, chủ nghĩa thoát ly đặc biệt phổ biến tại Nhật Bản với nhiều nguyên nhân từ xã hội và tâm lý chồng chéo. Với tỉ lệ tự tử cao, nước này cũng nổi tiếng với việc chăm sóc đặc biệt cho các hình thức của chủ nghĩa thoát ly như Manga, Anime và Light Novel.

Với ảnh hưởng của văn hóa 'xuất khẩu', ngành công nghiệp giải trí của Nhật Bản có sức ảnh hưởng mạnh mẽ tới người dân. Doanh thu từ ngành công nghiệp hoạt hình tại Nhật từ năm 2011 đến 2020 duy trì ổn định khoảng 7 tỷ USD.

Có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến sự phổ biến của chủ nghĩa thoát ly, bao gồm đại dịch, giãn cách xã hội, thất nghiệp và biến động xã hội. Công ty nghiên cứu Forrester dự báo rằng sự gia tăng này sẽ tiếp tục trong thời gian tới.

Những xúc tác như đại dịch, giãn cách xã hội, lạm phát và biến động xã hội đã thúc đẩy xu hướng tiêu thụ văn hóa phẩm của chủ nghĩa thoát ly, theo dự báo của Forrester.

'Phong cách độc đáo' trong văn hóa đại chúng: Thể loại Isekai nhỏ bé

Một câu hỏi đặt ra là tại sao Manga, Anime và Light Novel lại được 'nhắm mục tiêu' trong việc giải mã chủ nghĩa thoát ly? Tóm lại, chúng là một 'máy phát' của xu hướng này và thu hút từ sự sáng tạo của chúng, đặc biệt là sự bùng nổ của thể loại Isekai trong thập kỷ vừa qua, phản ánh nhu cầu gia tăng ngày càng nhiều.

Về mặt nội dung, những tác phẩm này thể hiện tinh thần và tâm hồn của văn hóa Á Đông, tạo ra một phong cách riêng trong thế giới hoạt hình và truyện tranh, cạnh tranh mạnh mẽ với các sản phẩm phương Tây như Disney, Pixar, Marvel...

Mặc dù có yếu tố giả tưởng, Animanga có những đặc điểm riêng biệt, thu hút chủ nghĩa thoát ly - một hiện tượng phổ biến ở Nhật Bản, như Hikikomori.

Isekai, thế giới song song, là biểu tượng của chủ nghĩa thoát ly, nơi nhân vật chính chuyển đến một thế giới khác với thế giới thực.

Với cách thiết kế dựa trên tranh và hoạt hình, Isekai không bị ràng buộc bởi các quy tắc về chi phí như phim truyền hình. Điều này khiến nó dễ tiếp cận và phổ biến hơn, là một đại diện hoàn hảo cho chủ nghĩa thoát ly của Nhật Bản trên thế giới.

Có một số yếu tố quan trọng để một tác phẩm văn hóa trở thành một nguồn cám dỗ hấp dẫn cho xu hướng tâm lý này, và dường như Animanga, đặc biệt là thể loại Isekai, đã đáp ứng đầy đủ:

- Chủ nghĩa lãng mạn làm dịu cơn khát cô đơn của thanh niên.

- Nhân vật cá nhân nổi bật/anh hùng với khả năng đặc biệt. Cách xây dựng nhân vật này đặc biệt phổ biến trong thể loại Isekai và thậm chí cả trong các tác phẩm Shounen kinh điển.

- Nhân vật có đặc điểm dễ liên hệ để thu hút độc giả. Tương tự như điểm trước, trước khi trở thành một cá nhân nổi bật, hầu hết nhân vật trong các tác phẩm tập trung vào việc xây dựng hành trình của họ, từ một hình tượng mờ nhạt, thậm chí thất bại và bế tắc, nhưng sau đó được ban cho cơ hội để khám phá bản thân.

Tại đây, nhân vật có thể chọn hướng đi dễ dàng (như trong Isekai), hoặc hướng đi tích cực với định hướng nỗ lực (như trong các tác phẩm Shounen kinh điển), nhưng luôn là 'cột thu lôi' để độc giả tự thấy mình trong đó.

Nhờ đặc điểm này, cộng đồng người hâm mộ của Isekai dường như không có giới hạn và luôn có các thể loại phù hợp với họ. Điều này có thể là những người trẻ mong muốn trốn khỏi cuộc sống thành thị như những nhân vật chuyển sinh, hoặc những cá nhân xuất sắc muốn tìm kiếm sự giải trí cho cuộc sống luôn đòi hỏi nỗ lực, hoặc có khát khao tìm kiếm một thế giới nơi tài năng của họ được trọng dụng.

- Sức mạnh của cộng đồng. Không phải tác phẩm văn hóa nào cũng có khả năng gắn kết cộng đồng mạnh mẽ như Animanga. Họ có thể tạo ra các nhóm trò chuyện trên diễn đàn, mạng xã hội để thảo luận về đam mê hoặc thậm chí là các nhóm cosplay (hóa trang thành nhân vật ảo). Đây đều là biểu hiện của chủ nghĩa thoát ly, cung cấp một không gian thuộc về cho mọi người - thỏa mãn nhu cầu gắn kết của con người, dù là trên mạng ảo hay trong thế giới thực.

Động lực tâm trí của chủ nghĩa thoát ly

Sự phổ biến của chủ nghĩa thoát ly đồng thời đi đôi với sự bùng nổ của các hình thức giải trí/ấn phẩm văn hóa đại chúng có nguyên nhân từ cả môi trường xã hội và cá nhân.

Như đã đề cập, nhiều biến động xã hội và kinh tế gần đây, cộng với sự cô đơn do đại dịch và khó khăn tài chính, khiến nhiều người cảm thấy cần một 'nơi trú ẩn' tạm thời để đối mặt với những vấn đề hàng ngày.

Một điểm độc đáo của Isekai, đặc biệt là tại Nhật, là thế giới trong đó phần nào giải phóng áp lực cá nhân của một phần xã hội người Nhật. Ngược lại với xã hội phương Tây, người Nhật có xu hướng đặt trọng tâm vào cộng đồng, đồng thời kỳ thị sự khác biệt và nguyên tắc không làm phiền người khác, đôi khi làm nén kẹt ý thức và mong muốn cá nhân.

Như một tất yếu, những người bị áp đặt - đặc biệt là những người trẻ cô đơn - cảm thấy cần tìm kiếm một nơi ẩn náu cho ham muốn bên trong về việc thể hiện bản thân, cũng như nhu cầu được tôn trọng.

Là một ví dụ điển hình của xã hội phát triển nhưng đối mặt với nhiều thách thức lớn như căng thẳng tại nơi làm việc, sự cô đơn và thiếu gắn kết, dân số gia tăng... Ngành công nghiệp Animanga của Nhật, cố ý hay không, đã tạo điều kiện cho chủ nghĩa thoát ly phát triển mạnh mẽ nhờ nằm sâu trong tâm trí của con người và lan rộng ra những người tiêu dùng cá nhân và nhóm trên toàn thế giới.

Hãy tưởng tượng: Ở mức độ cơ bản nhất, mong muốn trốn khỏi mối đe dọa là một phản ứng tự nhiên (như khi chúng ta ngay lập tức rời khỏi con đường khi thấy một chiếc ô tô lao tới gần). Tâm lý học có một thuật ngữ gọi là 'Chống lại hoặc Trốn tránh' để mô tả phản ứng này của con người.

Trên thực tế, thoát ly và trốn tránh không chỉ là sản phẩm của kỷ nguyên hiện đại. Ở mức độ cơ bản nhất, chủ nghĩa thoát ly là một nỗ lực để tránh nhận thức về bản thân, niềm tin của một người hoặc thực tế trước mắt mà thường làm họ thất vọng. Tâm lý của chủ nghĩa thoát ly đề cập đến một điểm quan trọng: mong muốn trốn tránh có thể là một phản ứng với một kích thích như căng thẳng, nguy hiểm hoặc nghịch cảnh, nhưng cũng có thể là một phản ứng có tính toán.

Trong cuộc sống hàng ngày, thay vì phản ứng tức thì, chúng ta thường sử dụng nhận thức của mình - như trí nhớ và ra quyết định - khi đối mặt với rủi ro đã tồn tại từ lâu, đã làm chúng ta cảm thấy áp lực hoặc được kích hoạt bởi một sự kiện bên ngoài. Ví dụ, nhiều người chơi game trong giờ nghỉ giữa công việc để giảm căng thẳng.

Vòng lặp của tâm lý trốn tránh

Là một phản ứng tự nhiên của tâm lý con người, chủ nghĩa thoát ly không hẳn là điều tồi tệ nếu được sử dụng đúng cách và hỗ trợ trong giải trí, tái tạo năng lượng lao động, và học tập. Tuy nhiên, giống như mọi hoạt động giải trí khác, chủ nghĩa thoát ly cũng có thể gây ra sự nghiện (điều mà tiểu thể loại Isekai của Nhật rõ ràng thể hiện qua cách thức phản chiếu ham muốn sâu kín của người dùng lên nhân vật).

Tuy nhiên, nhiều tác phẩm Isekai khuyến khích người xem thay vì tìm ra giải pháp từ bên trong thì lại lựa chọn trốn tránh và đối mặt với những phương thức tiêu cực. Một ví dụ cổ điển cho cách tiêu cực này là hikikomori - một hiện tượng đã được mô tả từ nhiều năm trước tại Nhật Bản nhưng vẫn chưa tìm ra lối ra thoát định.

Hơn nữa, từ góc nhìn này, chủ nghĩa thoát ly có thể phần nào giải thích được sự gia tăng của tỷ lệ tự sát tại Nhật Bản gần đây. Mặc dù nước này nổi tiếng với tỷ lệ tự sát cao, nhưng điều bất ngờ là trong những năm gần đây (từ 2009), con số này đã giảm đều. Một lời giải thích cho sự suy giảm này có thể là do nỗ lực của chính phủ trong việc giải quyết các vấn đề căng thẳng trong nơi làm việc.

Tuy nhiên, một giải thích khác có thể là sự xuất hiện thêm các phương tiện 'thoát ly' cho xã hội Nhật Bản tiêu dùng. Sự giải phóng tạm thời từ Isekai, mặc dù có thể gây nghiện, có thể đã giúp cho những cá nhân trong tình cảnh bế tắc có thể giải tỏa một cách nhất định mà không phải đối mặt với cái chết. Sự giảm tỷ lệ tự sát cũng trùng với sự bùng nổ của Isekai (từ năm 2012) và sự tiếp cận ngày càng dễ dàng với các sản phẩm trực tuyến.

Dĩ nhiên, có rất nhiều yếu tố cần cân nhắc khi phân tích một dữ liệu, nhưng một điều rõ ràng là ảnh hưởng của việc 'cuồng' Animanga hoặc Isekai đã dẫn đến những hậu quả tiêu cực đáng kể.

Trong một cuốn sách về Anime của Nhật năm 2013, tác giả Colin Odell mô tả văn hóa Nhật Bản là một nền văn hóa cho 'giá trị trẻ con'. Anime, là một sản phẩm văn hóa của Nhật Bản, thường được liên kết với 'giá trị trẻ con' và thậm chí bị xem là có ảnh hưởng đến cảm giác thiếu thân thuộc và xu hướng chạy trốn khỏi thực tế của mọi người.

Để dễ hiểu hơn, chúng ta sẽ làm rõ về khái niệm 'chủ nghĩa trẻ con' hay 'giá trị trẻ con' trong xã hội hiện nay. Trong một nghiên cứu vào năm 2010, Kinsella khẳng định rằng có ngày càng nhiều người Nhật không muốn thực hiện bất kỳ trách nhiệm xã hội nào hoặc đóng một số vai trò trưởng thành nhất định trong xã hội.

Hiện tượng này đối lập với giá trị cốt lõi trong văn hóa Nhật rằng mọi người nên đóng góp cho xã hội. Bằng cách chấp nhận 'chủ nghĩa trẻ con' như là hành vi dễ thương, đáng yêu, thậm chí là khó hiểu của các nhân vật trong Animanga nói chung và Isekai nói riêng, nhiều người từ chối nhìn nhận bản thân là người trưởng thành và tránh trách nhiệm.

Phương tiện truyền thông Animanga đặc biệt gắn liền với giá trị của 'chủ nghĩa trẻ con và thoát ly' vì một số lý do sau:

1. Anime và Manga thường tôn vinh ý niệm về 'thanh xuân' theo cách riêng của Nhật Bản.

2. Thế giới hư cấu của Isekai đặc biệt dễ truyền đạt các giá trị về thoát ly và trốn chạy do tính chất 'xuyên không' của nó.

Ban đầu sau Thế chiến II, Manga được xem như một hình thức giải trí giá rẻ giúp mọi người giải tỏa và đôi khi trốn khỏi thực tế khó khăn. Trước những năm 1960, Animanga chủ yếu hướng đến trẻ em, sau đó trong những năm 1960, nó trở thành phương tiện giải trí phổ biến ở Nhật khi nhiều sinh viên đại học tham gia; những người này muốn 'được quan tâm như trẻ con', như tác giả Sharon Kinsella mô tả trong cuốn sách về Otaku (người mê Animanga) xuất bản vào năm 1998.

Tiếp tục theo dấu vết của tư duy đó, sự trốn chạy của một số thanh niên Nhật được củng cố bởi Isekai - nơi mà các nhân vật không phải đối mặt với thực tế khó khăn của cuộc sống hàng ngày, thường gặp may mắn và có các tương tác đơn giản hơn, liên quan mật thiết đến văn hóa Otaku và hiện tượng hikikomori - nơi họ không bị xã hội phê phán và rơi vào vòng lặp u mê khi càng lạc vào thế giới ảo, họ càng thu hẹp mối quan hệ với con người.

Thế giới trong các Isekai cho phép họ sống trong một thế giới không lo toan hơn, giúp họ tưởng tượng về tuổi thơ, những kỷ niệm và không cần phải trưởng thành - được gọi là hội chứng Peter Pan.

Mặc dù thường bị châm biếm trên mạng xã hội, Otaku vẫn là một hiện tượng thực sự trong xã hội Nhật và cũng là nhóm tiêu thụ chăm chỉ nhất của Animanga và Isekai. Trong tiếng Nhật, Otaku từng có nghĩa là 'nhà của bạn' nhưng dần đã trở thành một từ lóng mang ý nghĩa tiêu cực.

Do đó, những người theo văn hóa Otaku được mô tả là thích ở nhà, say mê những sở thích cá nhân, theo đuổi chủ nghĩa cá nhân và có hành vi giống như trẻ con đến mức cực đoan, thậm chí bị coi là 'lạc loài khỏi xã hội'. Tuy nhiên, khác với hikikomori, Otaku vẫn tham gia vào các hoạt động bên ngoài như cosplay hoặc xem phim. Thêm vào đó, hikikomori không nhất thiết là những người nghiện văn hóa đại chúng hoặc Isekai, mặc dù thường xuyên là như vậy.

Tất cả những hiện tượng như hikikomori, Otaku và các biểu hiện cực đoan như tự tử đều đi kèm và là dấu hiệu của chủ nghĩa thoát ly.

Trong các trường hợp nghiêm trọng, 'lạc loài' hoặc 'trốn tránh' có thể liên quan đến 'khủng hoảng đạo đức' và 'hành vi phản kháng xã hội'. Trong những năm 1980, Miyazaki Tsutomu (hay còn được gọi là Sát nhân Otaku) đã sát hại và thực hiện những hành vi tàn ác với 4 trẻ em nữ.

Thiếu sự kết nối với cộng đồng và sự đắm chìm vào thế giới ảo được xem là nguyên nhân chính dẫn đến hành vi của Tsutomu, theo Kinsella.

Sự lan truyền quá mức của Isekai không hề giúp ích gì, thậm chí còn kích thích thêm. Các nhân vật trong Isekai thường là biểu tượng của hikikomori hoặc Otaku, nhưng thay vì nhận ra vấn đề và tìm giải pháp, họ được 'nhượng' quyền lực và cơ hội thứ hai để thay đổi cuộc sống, thúc đẩy người đọc của họ sâu hơn vào thế giới ảo.

Một góc nhìn khách quan

Mặc dù có vẻ bề ngoài, chủ nghĩa thoát ly thường được liên kết với sự trì hoãn hoặc lười biếng và thiếu trách nhiệm, nhưng John L. Longeway lập luận trong bài viết 'Tính hợp lý của chủ nghĩa thoát ly và tự lừa dối' rằng có một khía cạnh gọi là 'tính hợp lý thực tế'.

Theo ông ta, việc thực hiện chủ nghĩa thoát ly ở mức độ vừa phải có thể giúp người ta tránh được tuyệt vọng, đặc biệt là khi họ không còn lựa chọn nào khác. Điều này đặc biệt đúng với những người sống độc thân, ít bạn bè và sống cô đơn trong xã hội.

Lợi ích của chủ nghĩa thoát ly được thấy rõ trong những tình huống khi một người lý trí không thể chống lại được sự tuyệt vọng, lo lắng, cô đơn và thậm chí tự hại bản thân.

Nhà tâm lý học Sigmund Freud cho rằng việc thoát ly một chút là cần thiết trong cuộc sống. Điều này càng đúng trong xã hội hiện đại náo nhiệt, khi con người bị ràng buộc bởi trách nhiệm và nghĩa vụ. Đôi khi, việc 'trốn tránh' hiện thực không đủ, mà cần sự 'bỏ chạy' về bên ngoài thông qua du lịch chẳng hạn.

Có bao nhiêu lần bạn nghe thấy những người xung quanh như bạn bè, đồng nghiệp, hoặc người thân than phiền muốn đi du lịch để tạm thời thoát khỏi những trách nhiệm áp đặt trong cuộc sống hàng ngày?

Dù đi du lịch có vẻ là một hình thức lành mạnh, nhưng thực tế là không dễ dàng đạt được như các hình thức 'thoát ly' khác như lướt mạng xã hội, chơi game, xem phim, đọc truyện, hoặc... thưởng thức Isekai.

Theo quy luật của lượng - chất, bất cứ điều gì tốt đẹp cũng có thể trở nên độc hại nếu được tiêu thụ quá mức. Vấn đề không nằm ở chủ nghĩa thoát ly hay Isekai, mà là cách chúng ta đối mặt và xử lý nó với một tinh thần sẵn sàng, trưởng thành và chịu trách nhiệm.

Nguồn: Tổng hợp