Buzz
Trong triết lý Nho giáo, lòng hiếu thảo là đức tính kính trọng cha mẹ và tổ tiên. Hiếu Kinh, một văn bản từ thời Tần-Hán, ghi lại cuộc trò chuyện giữa Khổng Tử và Tăng Tử về cách xây dựng xã hội tốt đẹp dựa trên nguyên tắc hiếu thảo. Hiếu thảo là trọng tâm của đạo đức Nho giáo.
Lòng hiếu thảo được xem là một đức tính quan trọng trong văn hóa Trung Hoa và Đông Á, là chủ đề của nhiều câu chuyện. Một trong những bộ sưu tập nổi tiếng nhất là Nhị Thập Tứ Hiếu, ghi lại 24 tấm gương hiếu thảo.
Nguồn gốc từ ngữ
Hiếu (Hán tự: 孝, gồm bộ lão và bộ tử) theo từ điển Hán Việt Thiều Chửu, nghĩa là tận tâm phụng dưỡng cha mẹ, hay đạo lý thờ phụng cha mẹ.
- Luận Ngữ 論語: Đệ tử nhập tắc hiếu, xuất tắc đễ 弟子入則孝, 出則悌 (Học nhi 學而) Trong nhà thì hiếu thảo với cha mẹ, ra ngoài thì kính nhường anh em.
- Hiếu Kinh 孝經: Phù hiếu, đức chi bổn dã 夫孝, 德之本也 (Khai tông minh nghĩa chương 開宗明義章) Hiếu thảo là gốc của đức hạnh.
Quan niệm của Nho giáo
Trong sách Trung Dung, Khổng Tử nói: 'Kính những người cha mẹ đã tôn trọng, yêu những người cha mẹ đã yêu mến, thờ cha mẹ khi chết cũng như khi sống, lúc mất rồi cũng như khi còn, đó là hiếu đến mức cao nhất.' Ông cũng dạy Tử Du: 'Ngày nay người ta cho rằng nuôi dưỡng cha mẹ là hiếu. Nhưng suy nghĩ kỹ, ngay cả loài chó ngựa cũng được nuôi dưỡng. Nếu nuôi cha mẹ mà không kính trọng, thì có khác gì đâu!'
Trong chương Khai tông minh nghĩa của Hiếu Kinh, Khổng Tử dạy Tăng Tử về chữ hiếu.
| “ | Này đây, HIẾU là căn bản của ĐỨC, do giáo dục mà sinh ra. Hãy ngồi trở xuống, ta nói cho ngươi biết. Thân thể, hình hài, tóc tai, da thịt là do cha mẹ sinh ra không được gây hư hại là nết đầu của chữ Hiếu. Sau lo lập thân, hành đạo để lại tiếng thơm cho đời sau là nết cùng của chữ Hiếu. Này đây, chữ Hiếu lấy việc phụng dưỡng cha mẹ làm đầu, kế đến thờ vua, sau rốt là lập thân". | ” |
Trong Hiếu Kinh, Khổng Tử nhấn mạnh rằng chữ hiếu là nền tảng của đạo làm người. Lòng hiếu thảo bao gồm việc đối xử tốt và chăm sóc cha mẹ; hành vi tốt không chỉ trong gia đình mà còn ngoài xã hội để mang lại danh tiếng tốt cho gia đình; hoàn thành nhiệm vụ và công việc để đảm bảo hỗ trợ vật chất cho cha mẹ và thờ phụng tổ tiên; không phản nghịch; thể hiện tình yêu, tôn trọng và hỗ trợ; phong cách lễ độ; có người thừa kế nam giới; phát huy tình huynh đệ; tư vấn khôn ngoan cho cha mẹ, giữ họ tránh xa hành vi không đạo đức; thể hiện nỗi buồn khi cha mẹ bệnh và qua đời; và thực hiện tang lễ nghiêm trang.
Tăng Tử tóm lược: 'Hiếu có ba điều: Đại hiếu là tôn kính cha mẹ, thứ đến là không làm gì gây tai tiếng cho cha mẹ, cuối cùng là nuôi dưỡng cha mẹ.' Mạnh Tử giải thích chi tiết về chữ Hiếu: 'Phụng sự cha mẹ của người con hiếu là: Kính trọng, dưỡng nuôi, lo lắng khi cha mẹ bệnh, xót thương khi cha mẹ qua đời, và tế lễ nghiêm trang.'
Người xưa thường quan niệm chữ Hiếu rất cứng nhắc, nhưng Mâu Tử trong Lý hoặc Luận đã bàn luận thêm về điều này.
| “ | Xưa người nước Tề đi thuyền sang sông. Người cha ngã xuống nước, người con xách tay, chúc đầu chổng ngược để cho nước ở miệng ra mà mạng cha được sống. Kìa, chúc đầu lộn ngược cha, còn gì bất hiếu bằng. Nhưng để bảo toàn thân thể cha, nếu khoanh tay giữ đạo con hiếu thông thường thì mạng cha chết mất dưới nước.
Khổng Tử nói: "Có thể cùng theo đạo, nhưng chưa có cùng quyền biến". Đó gọi là Tùy thời mà làm vậy. |
” |
Tăng Tử từng nhấn mạnh tầm quan trọng của đạo Hiếu trong Minh Tâm Bảo Giám:
Hiếu giả bách hạnh chi tiên . Nét hiếu đứng đầu trăm nết tốt Hiếu chí ư thiên tắc phong vũ thuận thời . Hiếu cảm đến trời thì mưa hòa gió thuận Hiếu chí ư địa tắc vạn vật hoá thành . Hiếu cảm đến đất thì muôn vật hóa thành Hiếu chí ư nhân tắc chúng phúc hàm trăn . Hiếu cảm đến người thì mọi phúc đều tới.
Vương Vĩnh Bân trong “Vi lô dạ thoại” viết: 'Trường tồn nhân hiếu tâm, tắc thiên hạ bất khả vi giả, giai bất nhẫn vi, sở dĩ hiếu cư bách hạnh chi tiên', tạm dịch: Đạo hiếu con người sẽ vĩnh cửu, người có hiếu sẽ không làm những điều trái với luân thường đạo lý, do vậy hiếu đứng đầu trong trăm đức tính.
Văn hóa Việt Nam
Ca dao Việt Nam có câu:
| “ | Công cha như núi Thái Sơn, Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra. Một lòng thờ mẹ kính cha, Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con. |
” |
Việt Nam có nhiều tấm gương hiếu thảo. Trong Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, có ghi chép về vua Lê Thánh Tông: 'Khi Hoàng thái hậu còn sống, mùa đông, vua cùng Hoàng thái tử ngày đêm chăm sóc, không rời nửa bước. Khi dâng thuốc hay thức ăn, vua luôn tự mình nếm trước; trong thì kêu với tổ tiên, ngoài thì cầu khẩn thần linh, không bỏ sót thần nào. Khi Thái hậu hấp hối, vua tự mình làm mọi việc từ mặc áo, khâm liệm, đến bỏ gạo vào miệng người chết để bày tỏ lòng đau xót.'
Trong Việt Nam sử lược, có ghi chép về vua Tự Đức, suốt 36 năm, ngày lẻ thì ngự triều, ngày chẵn thì thăm mẹ là Phạm Thị Hằng (Từ Dũ), những lời dạy của mẹ đều được vua ghi chép cẩn thận vào 'Từ Huấn Lục'. Một lần, do mải đi săn mà vua về trễ vào ngày giỗ vua cha Thiệu Trị, nhận thấy mình phạm lỗi, vua nằm ra, đặt roi lên mâm son chờ Hoàng thái hậu Từ Dũ trừng phạt.
Chú thích
Liên kết ngoài
- Hiếu Thảo Là Gì? Bạn Có Cần Phải Hiếu Thảo Hay Không? Lưu trữ ngày 29-09-2020 tại Wayback Machine
