Buzz
Trong vũ trụ tồn tại một loại ánh sáng đặc biệt có thể xuyên qua mọi chất liệu và tiêu diệt mọi loài sống, loại ánh sáng này được nhà vật lý người Pháp Paul Villard phát hiện. Trong quá trình nghiên cứu về các nguyên tố phóng xạ, ông vô tình khám phá ra một loại tia mạnh hơn cả tia X. Ông đặt tên cho loại tia này là tia gamma.
Tia gamma tạo ra bởi con người không phải là mối đe dọa lớn nhất. Trong vũ trụ tồn tại một hiện tượng có thể tạo ra tia gamma mạnh hơn cả trí tưởng tượng của con người, đó chính là vụ nổ tia gamma.
Các vụ nổ tia gamma là sự kiện phát ra bức xạ điện từ mạnh nhất trong vũ trụ, có thể giải phóng năng lượng lớn chỉ trong vài giây, và lượng năng lượng này nhiều hơn rất nhiều so với năng lượng mà Mặt Trời có thể giải phóng trong suốt vòng đời của nó.
Năng lượng đó đủ để hủy hoại mọi thứ và thậm chí thay đổi cấu trúc của toàn bộ vũ trụ. Việc phát hiện ra tia gamma đã mở ra một cánh cửa mới cho nhân loại, cho phép chúng ta khám phá những bí ẩn sâu kín nhất của vũ trụ.
Tuy nhiên, tia gamma cũng có hai mặt, có thể mang lại cả lợi ích và hậu quả cho nhân loại.
Việc phát hiện các vụ nổ tia gamma là một phần thưởng không mong đợi. Vào những năm 1960, để theo dõi xem Liên Xô có vi phạm hiệp ước cấm thử nghiệm hạt nhân trong không gian hay không, Mỹ đã phóng một loạt vệ tinh được trang bị các thiết bị có khả năng phát hiện tia gamma từ các vụ nổ hạt nhân tạo ra.
Tuy nhiên, các vệ tinh này đã phát hiện một số tín hiệu tia gamma từ sâu trong vũ trụ, những tín hiệu này rất mạnh nhưng cũng chỉ tồn tại trong thời gian rất ngắn, từ vài mili giây đến vài phút, chúng di chuyển ngẫu nhiên và không có mẫu. Những tín hiệu này là khám phá đầu tiên về vụ nổ tia gamma.
Do hạn chế về mặt kỹ thuật vào thời điểm đó, không thể xác định nguồn gốc của những tín hiệu này và chỉ có thể suy đoán rằng chúng có thể liên quan đến vụ nổ của các ngôi sao hoặc hình thành của các lỗ đen.
Việc phát hiện những tín hiệu này đã gây ra sự quan tâm lớn trong cộng đồng khoa học và gây ra nhiều suy luận, tranh cãi. Để nghiên cứu các vụ nổ tia gamma tốt hơn, các nhà khoa học đã liên tục phóng một số vệ tinh và kính thiên văn chuyên dụng như Vệ tinh Thiên văn Hoa Kỳ năm 1974, Vệ tinh Thiên văn Châu Âu năm 1983, Đài quan sát tia Gamma của Hoa Kỳ năm 1991 và Đài quan sát tia Gamma năm 2004, Đài quan sát tia Gamma quốc tế châu Âu và vệ tinh Swift của Mỹ năm 2008, v.v.
Những vệ tinh và kính thiên văn này không chỉ có thể phát hiện tia gamma mà còn phát hiện được bức xạ điện từ trong các dải khác do các vụ nổ tia gamma tạo ra, chẳng hạn như tia X, ánh sáng nhìn thấy được, sóng vô tuyến, v.v. Thông qua các vệ tinh và kính thiên văn này, các nhà khoa học đã phát hiện ra hàng nghìn vụ nổ tia gamma.
Sau nhiều thập kỷ quan sát và phân tích, các nhà khoa học đã phát hiện ra rằng có hai nguyên nhân có thể dẫn đến việc tạo ra các vụ nổ tia gamma. Đầu tiên là một ngôi sao rất lớn phát nổ dưới dạng siêu tân tinh khi nó già đi, tạo thành một lỗ đen. Trong quá trình này, phần bên trong của ngôi sao sẽ dần sụp đổ và một cấu trúc giống như đĩa quay tốc độ cao gọi là đĩa bồi tụ sẽ được hình thành ở bên ngoài.
Vật chất trong đĩa bồi tụ sẽ tiếp tục bị lỗ đen nuốt chửng, đồng thời hai dòng vật chất tốc độ cao gọi là tia sẽ bị đẩy ra từ hai cực của lỗ đen. Trong máy bay phản lực, một lượng lớn bức xạ tia gamma được tạo ra do tác động của sóng xung kích và từ trường mạnh. Loại vụ nổ tia gamma này thường kéo dài trong thời gian ngắn, chỉ vài giây nên còn được gọi là vụ nổ tia gamma ngắn hạn.
Loại thứ hai là sự hợp nhất của hai vật thể rất dày đặc, chẳng hạn như lỗ đen hoặc sao neutron. Cả hai vật thể này đều là tàn tích của những ngôi sao chết. Khi đến gần nhau, chúng hút nhau và cuối cùng va chạm tạo thành một lỗ đen lớn hơn. Trong quá trình này, một đĩa bồi tụ và hai tia cũng được tạo ra, tạo ra bức xạ tia gamma.
Loại vụ nổ tia gamma này thường kéo dài trong thời gian dài, vài phút hoặc thậm chí hàng giờ, vì vậy nó còn được gọi là vụ nổ tia gamma kéo dài. Sau khi nghiên cứu khoa học sâu hơn, các nhà khoa học phát hiện ra rằng các vụ nổ tia gamma không chỉ xảy ra ở sâu trong vũ trụ.
Theo tính toán của các nhà khoa học, trong hàng tỷ năm lịch sử Trái Đất, mỗi khoảng 5 triệu năm, Trái Đất sẽ phải đối mặt với thảm họa thảm khốc do vụ nổ tia gamma gây ra. Điều này có nghĩa là từ khi sự sống ra đời trên Trái Đất, nó đã trải qua hơn 1.000 vụ nổ tia gamma và sự kiện tuyệt chủng hàng loạt kỷ Ordovic là một trong những sự kiện nghiêm trọng nhất trong lịch sử Trái Đất.
Tuy nhiên, các nhà khoa học ngày nay cho biết tác động của tiểu hành tinh có thể coi là gần như không đáng kể so với các vụ nổ tia gamma. Thông qua việc tìm hiểu và nghiên cứu chuyên sâu về lịch sử Trái Đất, các nhà khoa học đã phát hiện ra một số bằng chứng.
Năm trong những sự kiện tuyệt chủng sinh học nghiêm trọng nhất đã xảy ra trong lịch sử Trái Đất, trong đó có sự kiện tuyệt chủng hàng loạt kỷ Ordovic. Trước đây, các nhà khoa học chỉ suy đoán nguyên nhân chính dẫn đến sự tuyệt chủng này là do sự thay đổi đột ngột của khí hậu Trái Đất từ ấm sang lạnh, cuối cùng dẫn đến cái chết.
Tuy nhiên, các nhà khoa học vẫn bối rối không biết yếu tố nào đã khiến nhiệt độ Trái Đất giảm đột ngột. Cho đến gần đây, một nhóm nghiên cứu gồm các nhà sinh vật học và vật lý học đã thực hiện một khám phá lớn về hóa thạch bọ ba thùy từ kỷ Ordovic. Họ đã tìm thấy bằng chứng rõ ràng về việc tiếp xúc với tia gamma trong hóa thạch.
Phát hiện này cung cấp cho các nhà khoa học câu trả lời vì sao nhiệt độ Trái Đất lại giảm mạnh vào thời điểm đó. Khi các vụ nổ tia gamma đi qua bầu khí quyển Trái Đất, chúng tương tác với các phân tử trong khí quyển, gây ra một loạt phản ứng hóa học dẫn đến phá hủy tầng ozone trong khí quyển.
Mặc dù tia gamma có sức tàn phá mạnh mẽ nhưng chúng cũng được sử dụng rộng rãi và đóng vai trò quan trọng trong công nghiệp và y học. Trong công nghiệp, khả năng xuyên thấu của tia gamma khiến chúng trở thành một công cụ rất hữu ích.
Phương pháp kiểm nghiệm không phá hủy này vô cùng quan trọng trong việc kiểm soát chất lượng, đánh giá cấu trúc và kiểm tra sản phẩm. Trong lĩnh vực y tế, tia gamma cũng đóng vai trò then chốt.
Trong quá trình sử dụng tia gamma, cộng đồng khoa học cũng đã phát hiện các vụ nổ tia gamma trong vũ trụ. Đây là những vụ nổ mạnh nhất, giúp chúng ta hiểu về nguồn gốc, cấu trúc và tiến hóa của vũ trụ cũng như các quá trình vật lý của các thiên thể như sao, lỗ đen và sóng hấp dẫn.
Tia gamma cũng có thể dùng để phát hiện vật chất tối và năng lượng tối trong vũ trụ, vì chúng có khả năng xuyên qua môi trường dày đặc giữa các vì sao để đến các thiên hà xa xôi.
