'Sự lừa dối của vẻ đẹp': Vẻ đẹp không còn là cứu cánh

'Sự lừa dối của vẻ đẹp' bắt đầu bằng đoạn đầu đáng chú ý được xếp trong những câu văn khai thác và huyền bí nhất của văn chương đương đại: “Một chiều cuối tuần tháng Ba, Dewi Ayu bước ra khỏi ngôi mộ của bà sau khi đã qua đời hai mươi mốt năm.” Từng là người phụ nữ điếm đẹp huyền thoại của Halimunda, Dewi Ayu trở về căn nhà nơi bà đã sống và chết, kinh hoàng nhận ra đứa con gái thứ tư thoát thai từ tử cung của bà có một gương mặt ghê gớm kinh dị. Tôi lén nghĩ rằng như Gabriel García Márquez một ngày nào đó có thể sẽ bàng hoàng nhận ra nhà văn của mình sống cách xa quê hương ông nhưng cũng giống như những con người sống dậy từ mộ của họ, văn hào của Colombia có lẽ cũng sẽ bàng hoàng nhận ra những người kế thừa văn hóa của mình sống xa quê hương họ.

Trong Sự lừa dối của vẻ đẹp, lịch sử không xảy ra vì những khác biệt về ý thức hệ và những chủ nghĩa chỉ là những cái vỏ ốc tạm bợ mà các nhân vật vô tình tìm được, lịch sử tan nát chỉ vì một điều: những cuộc tranh giành tình yêu.

Cũng như Márquez đã trình bày về thời kỳ thuộc địa và giành độc lập của Colombia từ góc nhìn đầy huyền diệu và truyền kỳ về dòng họ Buendía trong Trăm năm cô đơn, Eka Kurniawan phơi bày tấn kịch của đất nước Indonesia bằng cách ép mọi dòng chảy lịch sử đổ dồn tại giao điểm thứ nhất, thành phố duyên hải tưởng tượng Halimunda với thuỷ tổ là cuộc hôn phối của nàng công chúa xinh đẹp nhất cùng một con chó đực, và giao điểm thứ hai, dòng dõi của cô gái điếm Dewi Ayu - một dòng dõi nảy sinh từ tội lỗi.

Và giống như Marquez, Kurniawan thổi phồng lịch sử bằng một chiếc máy bơm, cùng một lúc phóng to những sự thật - biến hiện thực thành huyền ảo, cùng một lúc tẩy trần sự thật. Những lãnh tụ, những thủ lĩnh, những kẻ nổi loạn, những cuộc cách mạng, cánh tả và cánh hữu, cuộc đối đầu giữa chính phủ và phe nổi dậy, những cuộc diệt chủng tàn bạo vô đạo, toàn bộ các sự kiện lịch sử bị Kurniawan tẩy bỏ tính “thiêng”. Trong Đẹp là một nỗi đau, lịch sử không xảy ra vì những khác biệt về ý thức hệ và những chủ nghĩa chỉ là những vỏ ốc tạm bợ mà các nhân vật vô tình tìm được, lịch sử tan nát chỉ vì một điều: những cuộc tranh giành tình yêu.

Ngay từ tiêu đề, Kurniawan đã lấy một trích dẫn từ đoạn đầu của Don Quixote: “Sau khi lau chùi vũ khí, sửa chữa mũ ma măng, đặt cho ngựa và cho mình một cái biểt hiệu khá oai, chàng thấy còn một việc nữa là phải tìm cho mình một tình nương, vì một trang hiệp sĩ giang hồ không có người yêu ví như cây không lá không quả, như xác không hồn”. Và trong Đẹp là một nỗi đau, ổ điếm của tu bà Kalong và những cái âm đạo - của Dewi Ayu, của bà ngoại bà, của những đứa con gái và cháu gái bà - đó là nơi tất cả những mâu thuẫn chính trị của những người đàn ông khởi nguồn. Thế giới bề ngoài được quyết định bởi những người đàn ông, nhưng những người đàn ông lại bị vận hành bởi đam mê vô tận với sắc đẹp của đàn bà.

Dewi Ayu có ba người con rể: Shodancho - đại diện cho quân đội chính phủ, Kliwon - một đảng viên Cộng sản ưu tú, Maman Gendeng - đại diện cho lũ côn đồ phiến loạn. Maman Gendeng đối đầu với Shodancho vì cả hai từng muốn chiếm đoạt Dewi Ayu làm người tình riêng. Shodancho truy lùng Kliwon vì sự đố kỵ khi vợ ông còn thầm yêu Kliwon tha thiết, Kliwon tìm đến lí tưởng vô sản khi muốn tìm một lối thoát cho con tim đã bị huỷ hoại vì tình. Những chế độ đăng quang rồi thoái trào, những anh hùng được tưởng ca rồi thành tội nhân bị xử bắn, những cậu trai giết người nhờ nhu cầu rồi giác ngộ nhờ nhu cầu, lương tri có giá trị hôm nay rồi cũng thành gánh nặng ngày mai, chỉ có nhà thổ của mẹ mì Kalong với những điếm lộng lẫy mà kiên cường, ngạo mạn mà khôn ngoan còn lại, vĩnh viễn rạng ngời, vĩnh viễn xa hoa, vĩnh viễn tươi đẹp, là giấc mơ vĩnh hằng của cuộc sống.

Các nhân vật của Eka Kurniawan chết đi - sống lại - lại chết đi, một số sống trong trạng thái vô hình như những bóng ma, một số thực là những bóng ma nhưng lại hiện hữu, một số bay lên và một số không siêu thoát, họ chôn vùi trong một thế giới còn điên rồ hơn cả họ, một thế giới loạn luân, hư hỏng và đổ vỡ như Sodom và Gomorrah trong Sách Sáng thế, chỉ khác là không có một cơn cuồng nộ nào của Chúa giáng xuống xóa sổ thế giới ấy và kết thúc chuỗi sa đọa. Sa đọa này tiếp nối sa đọa kia và dưới vực thẳm tiếp tục là vực thẳm. Thế giới thối nát và bất lương đã bị Chúa bỏ quên. Cái đẹp trở thành một nghịch lý bế tắc. Cái đẹp nguyên rủa và bị nguyên rủa.

Nhưng văn chương của Eka Kurniawan không chỉ đầy tính sử thi, lộng ngôn như Gabriel García Márquez, ông còn hài hước như Nikolai Gogol, hoành tráng như Hermann Melville, giàu trí tưởng tượng như Salman Rushdie, khéo léo kể những chuyện hấp dẫn một cách vô nghĩa (hoặc một từ khác gần với “vô nghĩa”: “hư vô”) như Haruki Murakami. Ông có những phẩm chất được yêu thích nhất của những nhà văn được yêu thích nhất, nên không ngạc nhiên khi cuốn tiểu thuyết đầu tay đầy tham vọng của ông, viết khi chưa đầy 30 tuổi, hay và hay từ những dòng đầu tiên tới những dòng cuối cùng.

Năm 2016, Eka Kurniawan trở thành nhà văn Indonesia đầu tiên, nhà văn Đông Nam Á đầu tiên được đề cử giải thưởng Man Booker International, và thất bại trước Han Kang - nữ văn sĩ đã viết nên hiện tượng Người ăn chay - Kurniawan đã đường đường chính chính đưa văn học “vùng trũng” vào tầm ngắm của giới phê bình phương Tây.

Văn chương của Eka Kurniawan không chỉ đầy tính sử thi, lộng ngôn như Gabriel García Márquez, ông còn hài hước như Nikolai Gogol, hoành tráng như Hermann Melville, giàu trí tưởng tượng như Salman Rushdie, khéo léo kể những chuyện hấp dẫn một cách vô nghĩa (hoặc một từ khác gần với “vô nghĩa”: “hư vô”) như Haruki Murakami.

Indonesia - quốc gia có dân số đông thứ tư thế giới. Nói rộng hơn, khu vực Đông Nam Á có tới 655 triệu dân, chiếm 8,5% dân số thế giới. Một khu vực đông dân tới vậy, thế nhưng vẫn luôn là tiếng nói thiểu số trên bản đồ văn chương hay nghệ thuật. Tôi nhớ lần đầu tiên mình ý thức về một tiếng nói nghệ thuật của đất nước vạn đảo là khi xem The Act of Killing (Nghệ thuật sát nhân), một trong những bộ phim tài liệu gây tiếng vang của nhà làm phim người Anh Joshua Oppenheimer và một người bản địa giấu tên lần tìm về vụ quân đội đàn áp hàng triệu thanh niên Cộng sản tại Indonesia những năm 1965-1966. Và dù đã xem nhiều năm, thật khó để có thể quên phân cảnh khi những nhân chứng vụ diệt chủng đứng trước máy quay và điềm nhiên diễn lại cách họ đã tàn sát đẫm máu những người đồng loại mà không hối hận, bởi lịch sử - cái đã xảy ra - thì không biết hối hận.

Còn nhớ khi The Art of Killing ra mắt, bất chấp những ngợi ca về những phát hiện chấn động của nó về nhân tính, đã có nhiều người phản đối bộ phim, cho rằng bộ phim đó chẳng dạy dỗ được ta điều gì và chỉ “chiều chuộng những tên đồ tể vô nhân đạo”. Nhưng nếu nhìn một cái nhìn dọc suốt từ The Act of Killing đến Đẹp là một nỗi đau, ta biết rằng người ta chỉ không thể chịu đựng nổi một thế giới vô đạo khi người ta chưa từng sống trong một thế giới vô đạo, và từ chối nhìn thẳng vào sự vô đạo của thế giới cũng không có ích gì, vì thế giới vẫn vô đạo, và cái đẹp không đủ khả năng cứu rỗi được ai vì đẹp cũng chỉ là một nỗi đau.

Theo Tia Sáng