Ta là thành quả của chính mình – Hành trình 5 giai đoạn của cá nhân tự do

Việc xác định bản thân và lựa chọn hướng cuộc đời là một quyền tự do hoàn toàn của mỗi người, đặc biệt là khi đã trưởng thành. Để dễ hình dung hơn, từ những nghiên cứu và trải nghiệm của bản thân, tôi đã tổng hợp thành một mô hình “Ta là thành quả của chính mình” (còn được gọi là mô hình “quản trị cuộc đời”, và đây cũng là hành trình của “người tự do / tự trị”) bao gồm năm phần.

Mở rộng bản thân

“Khai phóng” là việc “mở rộng và giải phóng bản thân để trở thành một con người tự do.” Ở đây, “giải phóng bản thân” và “tự do” không chỉ đơn thuần là thoát khỏi ách áp bức, một chế độ bạo quyền như chúng ta thường nghĩ, mà là giải phóng bản thân khỏi những yếu tố nô lệ / bị chi phối / bên ngoài (bởi tiền bạc, quyền lực, danh vọng, sự sợ hãi…), và bắt đầu hành trình trở thành một con người tự do / tự trị / nội trị. Nói một cách rõ ràng hơn, khai phóng là hành trình nhận diện ra bản ngã của mình và thấu hiểu nhân tình thế thái, sau đó dẫn dắt bản thân thoát khỏi sự vô minh, u mê, giáo điều, ấu trĩ để có một cái đầu minh mẫn và trái tim có hồn.

Và hành trình khai phóng thường bắt đầu bằng sự tự nhận thức rằng mình luôn có thể bị bệnh “ấu trĩ” với rất nhiều “điểm mù” về bản thân, về người khác và về mọi thứ, cũng như rèn luyện thói quen phản xét lại những tư tưởng và hành vi của mình, tự khám phá bản thân để hiểu rõ hơn về mình. Điều này nghe có vẻ đơn giản, nhưng không phải ai cũng có thể làm được. Và có vẻ như khi càng bị vây quanh bởi quyền lực, tiền bạc, danh vọng, sự sợ hãi… thì điều đó lại càng khó hơn.

Tìm ra chính mình

Khi đã khai phóng được bản thân, con người sẽ tìm ra chính mình ở hai khía cạnh quan trọng nhất: con người văn hóa và con người chuyên môn của mình.

Ở khía cạnh con người văn hóa, đó là việc tìm ra lương tri và phẩm giá của mình, lẽ sống và giá trị sống của mình; những giá trị làm nên bản thân, những điều mà mình sẵn lòng hy sinh mọi thứ khác vì chúng; “chân ga” (để vượt qua khó khăn) và “chân thắng” (để không rơi xuống vực sâu).

Ở khía cạnh con người chuyên môn (hoặc con người trong công việc, nghề nghiệp, sự nghiệp), đó là tìm ra điều mình thực sự yêu thích, mình giỏi nhất, hiểu rõ mức độ giỏi của mình để có công việc phù hợp nhất với “cái chất” con người mình. Khi làm việc mình giỏi nhất, mê nhất và phù hợp nhất với “cái chất” con người, con người chuyên môn cũng là con người văn hóa, khi đó làm việc là sống.

Cái quan trọng nhất là chọn lẽ sống, giá trị sống của mình (tức là chọn cuộc sống, biết rõ mình muốn trở thành con người như thế nào và sống cuộc đời như thế nào); khi đã biết mục đích sống và dùng cuộc đời cho mục đích đó, ta mới chọn công việc, nghề nghiệp, sự nghiệp phù hợp.

Làm ra chính mình

Tìm ra chính mình là điều rất quan trọng, nhưng để có được cái “chính mình” đó, để hình thành “con người bên trong” đó, ta cần một quá trình để làm ra nó, vì từ nhận thức đến hành động luôn có khoảng cách.

Cuộc đấu tranh giữa “ta” (bản năng con người) và “mình” (lương tri con người) là một cuộc đấu tranh vô hình và âm thầm nhưng cũng không kém phần giằng xé và khốc liệt so với bất kỳ cuộc đấu tranh hữu hình nào khác mà chúng ta từng biết.

Hành trình tạo dựng “chính mình”, một “chính mình” đủ lớn và đủ mạnh để đánh bại “ta” bản năng (hoặc “ta” hoang dã) một cách dễ dàng trong những lựa chọn khó khăn của cuộc sống và đời sống, dù rất gian nan nhưng không phải là không thể. Có một câu nói rất hay của Samuel Smiles: “Gieo hành động gặt thói quen, gieo thói quen gặt bản tính, gieo bản tính gặt số phận.” Nghĩa là, cần bắt đầu từ những hành động nhỏ và biến chúng thành thói quen, cho đến khi thói quen đó trở thành giá trị và bản tính của mình, hay nói cách khác là trở thành con người của mình.

Sống với chính mình

Khi đã làm ra chính mình, ta chỉ cần sống đúng với con người ấy. Có lẽ, không có niềm hạnh phúc nào lớn hơn niềm hạnh phúc được sống đúng với con người của mình. Như Mahatma Gandhi, nhà hiền triết vĩ đại và cũng là nhân vật đứng thứ hai trong danh sách những người có ảnh hưởng nhất của thế kỷ 20 (theo bình chọn của tạp chí Time), từng nói: “Hạnh phúc, là khi những gì bạn nghĩ, bạn nói và bạn làm nhất quán và hòa quyện với nhau.”

Và không chỉ Mahatma Gandhi, nhà triết học danh tiếng Abraham Maslow cũng chia sẻ trong “Tháp nhu cầu Maslow” nổi tiếng của mình rằng trong tháp nhu cầu của con người gồm năm mức thì mức cao nhất cũng bao gồm nhu cầu “được sống đúng với bản năng của mình”. Đây cũng là nhu cầu đặc biệt nhất của con người tự do, tự chủ và nội tại.

Bảo vệ bản thân

Thật sự, trong một thế giới ngày càng phức tạp với nhiều sự bất ổn, việc “bảo vệ bản thân” là một trăn trở không nhỏ của nhiều người. Làm thế nào để giữ vững những giá trị mà mình đã chọn, để không phản bội bản thân? Làm thế nào để đứng vững trước những tác động từ bên ngoài mà không làm mất đi “bản thân” đã cố gắng tìm kiếm và xây dựng?

Điều này thực sự không dễ dàng, và có thể nói là rất khó. Khó đến mức cần phải tồn tại, nhiều người phải chấp nhận thỏa hiệp, kể cả những người cứng đầu nhất cũng phải nhượng bộ vì không còn cách nào khác.

Đây là năm yếu tố của mô hình 'Chúng ta là sản phẩm của chính mình”. Mô hình này có tên như vậy vì cuộc sống của bạn hoàn toàn phụ thuộc vào sự lựa chọn của bạn: Lựa chọn của bạn, Cuộc đời của bạn!

Vòng tròn trong mô hình ở trên không có điểm kết thúc, điều đó có nghĩa là quá trình: Khai phóng bản thân, Tìm ra chính mình, Làm ra chính mình, Sống với chính mình và Bảo vệ bản thân có thể lặp đi lặp lại nhiều lần. Bởi những gì ta tìm thấy ngày hôm nay có thể sẽ không còn đúng ở ngày mai, vì cái dốt là mênh mông và chân lý cũng không hẳn vĩnh cửu mà sẽ tiến triển cùng với quá trình tự nhận thức, tự khai minh không ngừng nghỉ của con người.