Buzz
Là một nữ thi sĩ, Xuân Quỳnh có quan điểm riêng về giá trị và hạnh phúc của phụ nữ, qua đó thể hiện sâu sắc về cuộc sống và tinh thần con người.
Xuân Quỳnh viết về tình yêu không chỉ để thể hiện cảm xúc mà còn để tìm kiếm ý nghĩa của cuộc sống và giá trị của bản thân.
Cũng trong tình yêu, trong đời sống hôn nhân, Xuân Quỳnh ý thức rõ ràng về sự thua thiệt của giới nữ mà những định chế, sự thành kiến của xã hội mang lại:
"… Chúng tôi chỉ là những người đàn bà bình thường không tên tuổi
Quen việc nhỏ nhoi bếp núc hằng ngày
Cuộc sống ngặt nghèo phải tính sao đây
Gạo, bánh, củi, dầu chia thế nào cho đủ
Đầu óc linh tinh toàn nghĩ về chợ búa
Những quả cà mớ tép rau dưa…" (Thơ vui về phái yếu)
Chị hiểu rõ sự “ưu việt” của người nam, như một thế mạnh có sẵn do được ưu ái, cũng như vị trí khiêm nhường của giới nữ, là do đức hy sinh, lòng độ lượng mà thực ra là của kẻ mạnh:
"… Ta yêu người con trai không phải vì mình
Mà họ yêu ta vì họ yêu chính họ
Được yêu hai lần họ cao lên một bậc
Ta không được yêu cảm thấy thấp dần đi
Vì chính ta cũng chẳng yêu ta…
Chúng ta cam lòng với việc tần tảo nuôi con việc đồng ruộng hậu phương là việc phụ
Con trai cho rằng ra mặt trận, làm thơ là việc chính của đời kia…"
Chị không giấu giếm bản chất si mê, dám khổ lụy vì tình yêu:
"Không sĩ diện đâu nhưng nếu tôi yêu được một người
Tôi sẽ yêu anh ta hơn anh ta yêu tôi nhiều lắm
Tôi yêu anh dẫu ngàn lần cay đắng…" (Thơ viết cho mình và những người con gái khác)
Xuân Quỳnh cần tới tình yêu và sự nâng đỡ của người yêu, người bạn đời trong hành trình dài của tồn tại và thi ca:
"… Đường tít tắp không gian sâu như bể
Anh chờ em cho em vịn bàn tay"
Hai câu thơ tuy chưa thật nhuần nhị về ngôn ngữ, nhưng lại đằm sâu một niềm tin cậy thiết tha cảm động.
Chị cũng cảm thấy mình cô đơn, nhỏ bé, yếu đuối, như bất kỳ sinh linh nào, kể cả người nam. Và điều Xuân Quỳnh mong mỏi ở đây là sự tương trợ, chia sẻ, yêu thương giữa hai cá thể độc lập, cùng tự tôn và kiêu hãnh với giá trị riêng chứ không phải sự gia ân hay ban phát:
"Trong tay anh tay của em đây
Biết lặng lẽ vun trồng gìn giữ… " (Bàn tay em)
"… Chỉ có thuyền mới hiểu
Biển mênh mông nhường nào
Chỉ có biển mới biết
Thuyền đi đâu về đâu…" (Thuyền và biển)
Câu thơ Xuân Quỳnh rạng rỡ ấm áp khi nói tới niềm vui chung sống lứa đôi:
"… Nhưng lúc này anh ở bên em
Niềm vui sướng trong ta là có thật
Như chiếc áo trên tường như trang sách
Như chùm hoa nở cánh trước hiên nhà… " (Nói cùng anh)
Chị sẵn lòng đặt người nam ở vị trí cao hơn, vì đó là người chị ngưỡng mộ về tài năng, và đó cũng là cách ứng xử đẹp vốn dĩ của tình yêu:
"… Nồi cơm sôi trên ngọn lửa bếp đèn
Anh đã trở về trời xanh của riêng em " (Bầu trời đã trở về)
Là nhà thơ, Xuân Quỳnh hiểu được ý nghĩa lấn át, gần như tuyệt đối, của thế giới tâm tưởng đối với người viết:
"… Anh đã nghĩ chắc là hoa đã có
Mọc xanh đầy thung lũng của ta xưa… " (Hoa cúc xanh)
Chị hiểu sự gắn bó của hai tâm hồn trong tình yêu là gắn bó của những giá trị chung mà cả hai phía cùng vun đắp, là sẻ chia rung động, âu lo, sẻ chia lý tưởng:
"Ôi trời xanh xin trả cho vô tận
Trời không xanh trong đáy mắt em xanh
Và trong em chẳng thể còn anh
Nếu ngày mai em không làm thơ nữa…" (Nếu ngày mai em không làm thơ nữa)
Tình yêu gắn liền với che chở và vị tha đã đem lại cho Xuân Quỳnh cuộc sống hạnh phúc bên tình yêu lớn của đời chị, nhà thơ Lưu Quang Vũ. Còn hơn thế, chị đã đón nhận Lưu Quang Vũ giữa thời điểm “tan nát, kinh hoàng”, đem lại cho con người phiêu bạt “luôn mắc nợ những chuyến đi, những giấc mơ điên rồ những ngọn lửa không có thật” một cuộc sống thăng bằng, ấm áp, tin cậy, góp phần quan trọng để Lưu Quang Vũ tiếp tục là nhà thơ cũng như bộc lộ tài năng sáng chói trên sân khấu kịch sau này.
Bản tính chất phác, nồng hậu và hơi giản đơn khiến cho chị thường có xu hướng tìm đến cái ổn định, một niềm tin chắc chắn vào “lẽ phải” của sự hy sinh, vị tha trong tình yêu cũng như cuộc đời.
"…Chỉ còn anh và em
Cùng tình yêu ở lại
Kìa bao người yêu mới
Đi qua cùng heo may… " (Thơ tình cuối mùa thu)
'Bao ngày tháng trôi qua trên mái tóc của anh'
'Chỉ có em làm anh thay đổi so với quá khứ'
'Nhưng màu hoa không bao giờ mất đi sự rực rỡ'
'Thành phố nhộn nhịp như ngày nào, khi chiều gió nổi'
'Gương mặt ấy vẫn nói lên tình yêu từ ngày xưa'
'Màu hoa vàng vẫn rực sáng trong tâm hồn của em…' (Hoa cúc)
'Mùa hạ của tôi, mùa hạ đã qua chưa'
'Tuổi trẻ của tôi, tuổi trẻ đầy khao khát, chưa bao giờ kết thúc'
'Dưới mặt đất, màu xanh vẫn là biển'
'Quả ngọt ngào vẫn mang màu sắc của hoa thắm…' (Mùa hạ)
Tuy nhiên, việc ứng xử đẹp, tín nghĩa và hy sinh vô điều kiện trong tình yêu của Xuân Quỳnh từ một góc độ nào đó khiến tình yêu trở thành giam cầm và làm nảy sinh nỗi thất vọng. Dù Xuân Quỳnh tin vào ý nghĩa vô tận của tình yêu và rằng 'lòng tốt duy trì sự sống', nhưng điều này không luôn quyết định trong cảm xúc say đắm. Chị không che giấu những đau thương:
'Mắt anh màu nâu như một miền đất phù sa'
'Nơi mà em chiếm lĩnh trong ký ức'
'Em cảm thấy hoảng sợ khi đối mặt với sự cô đơn trong vô cùng hoang vắng'
'Trong mênh mông cô đơn, em như lạc lối...'
'Nhiều năm qua, thơ của em trở nên buồn hơn'
'Áo em trở nên rộng lớn, lòng em tan nát...' (Không đề II, Viết cho Vũ)
Mất mát trong tình yêu thực ra là điều Xuân Quỳnh đã suy nghĩ và lo lắng từ trước:
'Anh, với hàng nghìn lo âu'
'Anh, như một dòng thơ đang nổi trên gió còn em, như một người thường dân'
'Anh biết rằng anh luôn ở đó...' (Anh)
Nhưng sự thực hiện hình như không gây ngạc nhiên mà chỉ khiến lòng buồn thêm sâu:
'Mái nhà đón mưa suốt ngày'
'Anh đã ra đi'
'Phố phường vắng vẻ'
'Đầu trần, trần trụi'
'Chẳng còn gì để nói về bản thân'
'Tôi chỉ cảm thấy mình lỗi lầm'
Đổ vỡ trong tình yêu của Xuân Quỳnh một phần nào đó phản ánh 'thất bại' của triết lý nữ quyền của chị. Nếu lòng tốt có thể được coi là chân lý và đúng đắn, thì chân lý này dường như không thể hiện trong bí ẩn rối ren của tình yêu. Quan niệm sâu sắc của nhà thơ về tình yêu, như một giá trị chân thực của cuộc sống, chỉ đúng một nửa:
'Nguồn gốc của muôn vàn ước mơ'
'Lòng tốt giữ cho cuộc sống tồn tại'
'Làm cho con người trở nên cao quý hơn'
'Tình yêu, trong bản chất sâu xa của nó, là nhân tính, cao thượng và vị tha, nhưng cũng bao gồm khía cạnh ích kỷ. Mỗi người tự nguyện hy sinh và cũng đồng thời được thoả mãn cao nhất cá nhân của mình.'
Ngoài cuộc sống hiện thực, Xuân Quỳnh được biết đến như một phụ nữ xinh đẹp và được yêu thương, nhưng hiếm khi chị tỏ ra tự hào về điều này trong thơ của mình. Sự kiêu ngạo đó chỉ được thể hiện gián tiếp thông qua tình cảm đắm đuối và tận tâm của chị trong tình yêu: chị đã được yêu, luôn mong muốn và hoàn toàn xứng đáng được đáp lại tình yêu một cách đầy đủ và sâu sắc như thế.
***
Thơ của Xuân Quỳnh không chỉ không có những cảm xúc:
Anh đừng hỏi tên của những bông hoa nữa
Những bông hoa này chỉ là hoa dại mà thôi
Không phải là hoa được trồng cùng với người
Chúng chỉ được chăm sóc trong một mảnh vườn sạch sẽ...
… Những bông hoa này cứ nở rộ cho núi non
Lại tỏa sắc cho vẻ đẹp của rừng rậm
Ít người để ý đến sắc của từng cánh hoa
Chúng chỉ chìm đắm trong sắc rực rỡ của núi
Có khi đặt chân lên hoa mà không chút quan tâm… (Hoa dại núi Hoàng Liên)
Không đâu tìm được nơi nương tựa.
Nhỏ nhắn thế này, sao chịu đựng được?
Em chuồn chuồn ơi, báo gì mà báo bão?
Trời đã bão rồi, mày đang ở đâu?
Mặc dù có những điểm tương đồng khi nghĩ về thân phận của người phụ nữ, nhưng những gợi ý này trong thơ của Xuân Quỳnh không phải là để chỉ ý thức về việc bị bỏ rơi hoặc bị thiên vị do giới tính. Đó có thể là sự ám ảnh về sự đắng cay và sự bất công tổng thể của số phận con người, sự tan vỡ của tình yêu, sự chân thành trước sự tàn nhẫn và thực tế của cuộc sống, sự vỡ lẽ của một ước mơ lâu dài.
Theo nguồn cảm hứng từ Tia Sáng
