Tác phẩm Chiếu cầu hiền - Ngô Thì Nhậm

Chiếu cầu hiền là tác phẩm của vua Quang Trung được Ngô Thì Nhậm viết vào khoảng năm 1788 - 1789, nhằm thuyết phục các sĩ phu Bắc Hà, tức các trí thức của triều đại cũ (Lê - Trịnh), ra cộng tác với triều đại Tây Sơn. Tác phẩm này được học trong chương trình Ngữ văn lớp 11.

Hôm nay, Mytour sẽ cung cấp tài liệu về tác giả Ngô Thì Nhậm và nội dung của tác phẩm Chiếu cầu hiền. Mời bạn đọc tham khảo để hiểu rõ hơn về tác phẩm này.

Chiếu cầu hiền

Nghe đọc Chiếu cầu hiền tại

Người hiền xuất hiện trong đời như ngôi sao sáng trên bầu trời cao. Sao sáng nhất định sẽ chầu về ngôi Bắc Thần, người hiền chắc chắn sẽ làm sứ giả cho thiên tử. Nếu ánh sáng bị che mất, vẻ đẹp bị giấu kín, tài năng không được đời sử dụng, thì đó không phải là ý trời sinh ra người hiền.

Trong thời thế suy vi, Trung châu trải qua nhiều biến cố, người hiền phải ẩn náu, trốn tránh cuộc sống, và những người tài năng trong triều đường phải kìm nén không dám phát biểu. Có người ngồi nhà chờ đợi, có người ra biển vào sông, nhưng kết cục vẫn chết trong bất hạnh mà không biết. Họ dường như muốn trốn tránh suốt đời.

Bây giờ trẫm đã ghé đây để lắng nghe, ngày đêm hy vọng, nhưng vẫn chưa thấy ai tới gặp trẫm, dù họ có rộng lượng và tài năng cao đến đâu. Liệu trẫm ít đức nên không đáng để họ đến gặp chăng? Hay là do thời đại hiện tại vẫn chưa thể phục vụ vương hầu chăng?

Trong khi trời vẫn tăm tối, người quân tử phải thể hiện tài năng của mình. Bây giờ, ở giai đoạn đầu của triều đại mới, công việc vừa mới bắt đầu. Luật pháp trong triều còn nhiều thiếu sót, và công việc ngoài biên giới đang gây ra nhiều lo lắng. Dân chưa được nghỉ ngơi và sức mạnh đạo đức của trẫm vẫn chưa lan tỏa đầy đủ. Trẫm lo lắng mỗi ngày, với hàng vạn công việc mới nảy sinh. Trong trời rộng lớn này, mỗi ngôi làng phải có người trung thành và tận tụy. Chẳng lẽ trên mảnh đất văn hiến này không có một tài năng nào sẵn lòng phục vụ chính quyền ban đầu của trẫm sao?

Chiếu này được ban hành, mọi quan viên lớn nhỏ cùng với nhân dân, bất kể vị trí xã hội, nếu có tài năng và trí tuệ, được phép đưa ra ý kiến. Những lời nói có ích sẽ được lưu ý, không quan trọng đến vị thế; những ý kiến không hữu ích sẽ bị bỏ qua, không để lỗi lầm ảnh hưởng. Những người có nghề nghiệp giỏi và có thể đóng góp cho xã hội được phép được đề cử, nhưng cần phải chờ đợi và kiểm tra, chỉ chọn lựa những người có tài năng. Hoặc những người có tài năng từ trước đến nay bị che giấu, chưa được công nhận, cũng được phép tự đề cử, không được tự mưu lợi mà tự quảng bá.

Giờ đây, khi trời đất yên bình, là lúc để người hiền tham gia vào cuộc sống xã hội. Ai có tài có đức hãy cùng nhau đến, ghi danh tại triều đình, cùng nhau hưởng lợi ích và vinh quang được tôn vinh.

Bố cáo này được công bố rộng rãi để mọi người đều biết.

I. Giới thiệu về Ngô Thì Nhậm

- Ngô Thì Nhậm (1746 - 1803), còn được gọi là Hi Doãn, là người con của làng Tả Thanh Oai (làng Tó), huyện Thanh Oai, trấn Sơn Nam (nay thuộc huyện Thanh Trì, Hà Nội).

- Trong năm 1775, ông đã đỗ tiến sĩ và được chúa Trịnh bổ nhiệm giữ chức Đốc đồng trấn Kinh Bắc.

- Năm 1788, sau khi nhà Lê - Trịnh sụp đổ, ông đã tham gia phong trào Tây Sơn và nhận được sự phong làm Lại bộ Tả thị lang từ vua Quang Trung, sau đó thăng chức thành Binh bộ thượng thư.

- Ông đã có nhiều đóng góp quan trọng cho phong trào Tây Sơn bằng cách soạn thảo nhiều tài liệu quan trọng cho vua.

II. Giới thiệu về tác phẩm Chiếu cầu hiền

1. Bối cảnh sáng tác

Bài Chiếu cầu hiền của vua Quang Trung, do Ngô Thì Nhậm viết vào khoảng năm 1788 - 1789, nhằm mục đích thuyết phục các nhà tri thức của triều đại cũ (Lê - Trịnh) tham gia vào phong trào của triều đại Tây Sơn.

2. Cấu trúc

Bao gồm 3 phần:

• Phần 1: Từ đầu đến “thì đó không phải là ý trời sinh ra người hiền như vậy”. Sự liên kết giữa vị vua và người hiền.
• Phần 2: Tiếp theo là đoạn từ “không có lấy một người tài danh nào ra phò giúp cho chính quyền buổi ban đầu của trẫm hay sao?”. Thái độ của người tài đối với triều đình Tây Sơn.
• Phần 3: Phần còn lại. Phương châm cầu hiền của vua Quang Trung.

3. Tóm gọn

Chiếu cầu hiền là tác phẩm mà Ngô Thì Nhậm viết thay vua Quang Trung khoảng năm 1788 - 1789. Trong thời kỳ khó khăn của đất nước, các nhà tri thức Bắc Hà có thể lựa chọn hoặc lẩn tránh trách nhiệm, hoặc làm việc cầm chừng, hoặc thậm chí là tự tử. Vua Quang Trung đề xuất một chính sách dân chủ tiến bộ để khuyến khích họ tham gia xây dựng đất nước.

4. Nội dung

Tác phẩm “Chiếu cầu hiền” phản ánh chủ trương chính trị của triều đại Tây Sơn, khuyến khích trí thức Bắc Hà đóng góp vào việc phát triển đất nước.

5. Nghệ thuật

• Nghệ thuật thuyết phục đặc biệt.
• Các biện pháp diễn đạt như so sánh…

III. Phân tích Chiếu cầu hiền

(1) Bắt đầu

Mở đầu, giới thiệu văn bản Chiếu cầu hiền.

(2) Thân văn

a. Tương quan giữa hiền tài và thiên tử

- Hình tượng so sánh: “hiền tài” giống như “ngôi sao sáng” thể hiện sự tôn trọng, ca ngợi vị trí của người tài đối với đất nước.

- Mối liên hệ mật thiết giữa thiên tử và người tài: Hình tượng so sánh “người hiền sẽ trở thành sứ giả cho thiên tử như các sao sáng trên bầu trời tụ hội về sao Bắc Đẩu”.

- Quy luật đối ứng với số phận: Người tài nếu không dùng tài năng để phục vụ thì tương tự như là đối đầu với ý trời đã ban tặng tài năng.

b. Thái độ của hiền tài đối với triều đình Tây Sơn

- Các sĩ phu Bắc Hà với nhiều lý do khác nhau đều chưa ra giúp nước hoặc tài năng chưa được trọng dụng, phát huy:

• Có những sĩ phu mai danh ẩn tích bỏ phí tài năng “trốn tránh việc đời”.
• Có một số sĩ phu ra làm quan thì sợ hãi, im lặng như bù nhìn “không dám lên tiếng” hoặc làm việc cầm chừng “đánh mõ, giữ cửa”.
• Còn một số sĩ phu thì đi tự tử “ra biển vào sông”.

=> Thực tế này đã không đúng với mối quan hệ của hiền tài và thiên tử.

- Các câu hỏi được đặt ra liên tiếp: Có phải trẫm ít đức không đáng để phò tá chăng? Hay đang thời đổ nát chưa thể phụng sự vương hầu chăng?...

=> Người viết đang thầm phê phán kín đáo sự thờ ơ của các bậc sĩ phu.

- Tiếp theo là chỉ ra tình hình đất nước vào thời điểm đó, nhằm khiến những người có lương tâm không thể lờ đi:

• Triều chính còn nhiều thiếu sót.
• Công việc ngoại vi cần phải lo toan.
• Dân chúng vẫn đang mệt mỏi, chưa được nghỉ ngơi.
• Tâm hồn hiện đại của trẫm vẫn chưa thể lan tỏa khắp nơi...

=> Những người tài năng mong muốn đóng góp cho xã hội sẽ không thể thờ ơ trước tình hình đó.

c. Chiến lược cầu hiền của vua Quang Trung

- Từ quan lớn đến quan nhỏ và những người dân từ mọi tầng lớp, những ai có tài năng và kiến thức đều được mời đến đề xuất các vấn đề.

- Mọi quan văn, quan võ đều được lựa chọn những người có tài năng.

- Những người tài năng vẫn còn ẩn dật, chưa được công nhận, có thể tự mình bước lên.

=> Chiến lược cầu hiền mở cửa rộng lớn, phản ánh lòng trọng dụng nhân tài của một lãnh chúa.

(3) Tổng kết

Khẳng định lại giá trị về nội dung và nghệ thuật của văn bản Chiếu cầu hiền.