Tại Sao Chúng Ta Hiểu Sai Về Bản Chất Của Sự Dối Trá (Phần II)

Chúng ta vẫn nghĩ rằng nếu nguy cơ bị phát hiện thấp hơn, khả năng phạm tội càng cao. (Hãy tưởng tượng, bạn có bắt chước chiếc iPhone 6s từ cửa hàng không, nếu không ai bắt bạn?). Nhưng một lần nữa, cảm tính của chúng ta lại đánh lạc hướng. Sinh viên chỉ gian lận ở mức trung bình. Vậy nếu giả thuyết cổ điển này về dối trá không được kiểm chứng, chúng ta cần một mô hình mới để giải thích hiện tượng này.

Dan Ariely đưa ra một lý thuyết mới để giải thích sự dối trá, ông gọi là Lý Thuyết về Yếu Tố Giả Dối (Fudge Factor Theory: từ 'Fudge' có nghĩa là làm giả dối, ngoài ra còn có nghĩa là kẹo mềm). Chúng ta luôn muốn coi mình là người liêm chính, nhưng cũng muốn hưởng lợi từ việc gian lận. Vậy làm sao để cân bằng cả hai? Câu trả lời là gian lận một chút, vừa giữ hình ảnh tích cực về bản thân nhưng vẫn cảm thấy thoải mái với hành động sai trái của mình. Làm thế nào để kiểm tra giả thuyết này?

Dan Ariely và đồng nghiệp đã thực hiện thử nghiệm với 450 sinh viên tại Đại Học California. Cùng với bài toán tìm 2 số có tổng bằng 10, nhóm một nhớ lại Mười Điều Răn, nhóm hai nhớ lại một nội dung bất kỳ từ 10 cuốn sách đã đọc.

Kết quả là, không ai trong nhóm nhớ Mười Điều răn của Chúa gian lận, bất kể họ nhớ được 1 điều hay 10 điều. Lý do là vì khi nhớ lại các nguyên tắc đạo đức, đặc biệt với những người theo đạo, chúng đã làm sống lại mặc cảm đạo đức trong họ, làm họ không thể biện minh hành động gian lận của mình (tôi là người ngay thẳng, chính trực, không bao giờ nói khống mà sao tôi lại đi nói khống kết quả). Ở Việt Nam, chúng ta có thể áp dụng nghiên cứu này vào các bài kiểm tra, bằng cách bắt thí sinh đọc lại 5 điều Bác Hồ dạy, hoặc đọc một câu truyện đạo đức về việc nói dối trước khi làm bài.

Hoặc trước mỗi đề thi, nhà trường sẽ in thêm dòng chữ: 'Tôi hứa với lòng mình rằng tôi sẽ không bao giờ gian lận. Tôi là một con người sống rất ngay thẳng. Nếu vi phạm, tôi sẽ phải hối tiếc trong suốt phần đời còn lại và phải bị xuống địa ngục. (Thực tế, một giáo sư tại Đại học Trung Tennessee đã làm thế, nhưng bị sinh viên phản ứng dữ dội quá nên ông phải rút lại).' Có thể một số các cách khác như dùng các âm thanh, đồ vật có biểu tượng đạo đức, như bật 1 bài nhạc nền về Kinh Phật trong lúc thi cử chăng?

Phía trên là cách để giảm yếu tố gian lận, vậy làm sao để tăng nó lên? Theo lý thuyết mới của Dan, muốn giúp mọi người gian lận, bạn cần phải làm họ vẫn cảm thấy thoải mái với bản thân, không bị dằn vặt về mặt đạo đức mặc dù rõ ràng mình vừa làm điều sai trái. Có những cách nào để làm được điều đó?

Cách thứ nhất là làm hành vi đó càng cách xa tiền tươi càng tốt. Dan 1 lần đã để thử 6 lon coca vào trong tủ lạnh chung của kí túc và để kèm một chiếc bát đựng 6 tờ $1, có thể dùng để mua những lon coca tại quầy bán hàng tự động ngay bên cạnh. Và chỉ sau 72h, ông thấy những lon coca kia biến mất nhưng đống tiền vẫn còn nguyên. Thí nghiệm nhỏ này cho thấy chúng ta sẵn sàng lấy thứ gì là vật phẩm, như một vài chiếc bút trong công ty vì chúng ta có thể dễ dàng hợp lý hóa hành động đó hơn với bản thân. Tuy nhiên khi lấy tiền tươi, chúng ta khó có thể 'sáng tạo' ra lý do nào ngoài sự thực là chúng ta đang ăn trộm.

Tất nhiên, đây không phải là thí nghiệm lý tưởng. Tác giả đã kiểm chúng lại với thí nghiệm ma trận trên, chỉ khác ở chỗ, thay vì nói 'Tôi đã giải xong X ma trận, hãy đưa tôi X đô-la', sinh viên sẽ nói: 'Tôi đã giải xong X ma trận, hãy đưa tôi X Token', và cầm số Token đó đi đổi lấy tiền mặt ở một chiếc bàn cách đó 4 m.

Kết quả là, số người gian lận tăng gấp đôi. Một nghiên cứu đã chỉ ra rằng rủi ro của việc sử dụng tiền ảo (thẻ tín dụng, thẻ ghi nợ, bitcoin) ngày càng lan rộng bởi vì chúng cách xa tiền tươi, khiến mọi người dễ dàng 'tự chính đáng' hơn với hành vi của mình.

Cách thứ hai là cung cấp những ví dụ về hành vi gian lận của người khác. Trong một thí nghiệm, các nhà nghiên cứu đã đặt một người giả làm bài ngay giữa lớp để mọi người có thể quan sát. Chỉ sau 60 giây, người này tuyên bố đã giải xong 20 ma trận và ra về với tiền trong tay.

Sau khi chứng kiến hành vi này, liệu sinh viên còn lại có bắt chước và gian lận nhiều hơn không? Câu trả lời là số người gian lận tăng đáng kể. Mọi người đã sử dụng bằng chứng xã hội để hợp lý hóa hành vi của mình, nghĩa là nếu người khác gian lận, tại sao không tự mình làm tương tự.

Tuy nhiên, chúng ta chỉ bắt chước những người trong nhóm của mình. Trong một thí nghiệm khác, người giải bài nhanh được cho mặc áo đồng phục của một trường khác. Ngay sau 60 giây, anh ta tuyên bố đã hoàn thành và ra về.

Kết quả là, hành vi gian lận giảm trong trường hợp này. Mọi người nhận ra sự khác biệt giữa 'tôi' và 'hắn', và do đó có thể nghĩ rằng: 'Trường hắn thì mới gian lận. Còn mình, mình là người trung thực.'

Cho đến nay, chúng ta đã phát hiện ra 2 phương pháp để tăng cường hành vi gian lận. Phương pháp đầu tiên là giảm sự liên quan trực tiếp đến tiền mặt. Phương pháp thứ hai là tăng sự chấp nhận xã hội. Vậy liệu tính cách có ảnh hưởng đến khả năng gian lận không?

Khi nhóm nghiên cứu chụp não của 12 người nói dối và so sánh với 21 người bình thường khác, họ phát hiện ra rằng những người nói dối thường có ít hơn 14% chất xám so với nhóm kiểm soát, nhưng lại có nhiều hơn 22%-26% chất trắng.

Chất xám là nơi tập trung các nơ-ron và là nguồn năng lượng chính cho sự suy nghĩ. Theo Dan: 'Vì những người nói dối có ít chất xám hơn để cung cấp năng lượng cho vỏ não (phần giúp phân biệt đúng sai), họ gặp khó khăn hơn trong việc tiếp thu các vấn đề đạo đức, dẫn đến việc nói dối dễ dàng hơn.'

Chất trắng là hệ thống kết nối các nơ-ron. Dan cũng viết rằng: 'Với nhiều chất trắng hơn, những người nói dối có thể tạo ra mối liên hệ tốt hơn giữa trí nhớ và ý tưởng; khả năng kết nối này cũng có thể là một yếu tố quan trọng giúp họ nói dối một cách tinh vi.'

Theo lý thuyết, những người sáng tạo, có khả năng kết nối ý tưởng tốt hơn cũng có thể nói dối nhiều hơn. Và thực tế cũng đã chứng minh điều này. Với thí nghiệm ma trận, tác giả đã đo chỉ số sáng tạo của người tham gia và mức độ gian lận của họ, và kết quả cho thấy, càng sáng tạo, càng dễ nói dối.

Trong một trường hợp khác, sinh viên được giao các bài tập nâng cao khả năng sáng tạo trước khi giải ma trận, và kết quả cũng tương tự. Khi khả năng sáng tạo tăng lên, khả năng gian lận cũng tăng theo.

Dan cũng kiểm tra mức độ linh hoạt đạo đức của nhân viên ở các phòng ban khác nhau trong các công ty quảng cáo. Họ phát hiện ra rằng những người làm công việc đòi hỏi sự sáng tạo thường gian lận nhiều hơn, ví dụ như phòng kế toán ít gian lận hơn phòng sáng tạo.

Nếu chúng ta tuân theo mô hình lợi ích/chi phí cũ, thì không thể giải thích nhiều về hành vi dối trá của chúng ta. Chúng ta cũng nhầm tưởng rằng gian lận đến từ một số nhóm nhỏ, tham nhũng lớn hơn là từ số đông, nhưng thực tế chỉ là gian lận nhỏ lẻ.

Hình ảnh của Dan Ariely gợi lên ý tưởng rằng đạo đức có thể làm giảm hành vi gian lận (Ảnh: Dan Ariely)

Chúng ta cũng biết rằng nói dối liên quan trực tiếp đến khả năng hợp lý hóa hành vi của chúng ta. Bạn sẽ nói dối, gian lận, tham nhũng... miễn là bạn có thể tự biện hộ rằng hành vi của bạn là đúng đắn.

Nếu tuân theo mô hình chi phí/lợi ích truyền thống, chúng ta có thể tăng hình phạt và tập trung vào một số cá nhân có khả năng tham nhũng lớn. Hoặc, chúng ta có thể áp dụng mô hình của Dan bằng cách liên tục nhắc nhở mọi người về đạo đức của họ (ví dụ như viết 10 điều trong kinh thánh trước khi làm bài thi, đặt một tấm gương trước mặt để họ tự nhìn thấy hành vi dối trá của mình và từ đó không thể lừa dối được).

Cuốn sách thứ hai của giáo sư Dan Ariely, được xuất bản tại Mỹ năm 2012, và phát hành tại Việt Nam vào năm 2014.

Trong cuốn sách 'Bản chất của sự dối trá', Dan kể một bài học thú vị về vai trò của chiếc khóa cửa. Tóm tắt lại từ bản dịch: 'Trong chúng ta, luôn có 1% lương thiện không bao giờ trộm cắp của ai, trong khi 1% khác luôn xảo trá và muốn bẻ khóa cửa để lấy ti-vi. Phần lớn còn lại [đọc bài viết này] sẽ lương thiện miễn là mọi thứ ở đúng chỗ – nhưng nếu không thắng được cám dỗ, chúng ta cũng có thể xảo trá.'

'Khóa cửa không thể bảo vệ bạn khỏi kẻ trộm; nhưng nó bảo vệ bạn khỏi những người trung thực, những người thử cửa nhà bạn xem có khóa không.'

'Sau khi suy nghĩ về nhận định trên, tôi bắt đầu tin rằng thợ khóa nói đúng. Phần lớn trong chúng ta không xấu xa, không lừa gạt người khác mỗi khi có cơ hội; thực ra, chúng ta cần được nhắc nhở để luôn đi đúng con đường.'

Tìm hiểu thêm và mở rộng kiến thức:

The Honest Truth About Dishonesty: How We Lie to Everyone---Especially Ourselves của Dan Ariely đã được dịch ra tiếng Việt.
Ted Talk: Dan Ariely: Tại sao đôi khi chúng ta coi việc gian lận và ăn cắp là chấp nhận được.
Thí nghiệm sử dụng gương để giảm gian lận: Bên trong tâm trí của kẻ gian lận, bài viết trên báo New Yorker.
5 bài nói chuyện TED về chủ đề gian lận trên NPR: Tại sao chúng ta thường nói dối?

Mytour (Trạm Đọc) dịch và tổng hợp