Tại sao một số người sẵn lòng hy sinh tính mạng để cứu giúp người xa lạ?

Và tại sao những 'anh hùng' thường là nam giới?

Một ngày đầu năm 2022, bà Lê Thị Thiếp, 58 tuổi, từ làng Ngư Thôn Đại Bản, huyện Nông Cống, Thanh Hóa đi làm đồng, bất ngờ có người hàng xóm lao đến báo tin: 'Bà Thiếp ơi, thằng Nam vừa cứu được cháu bé trong đám cháy”.

Mở điện thoại, vào Facebook, bà Thiếp xem đoạn video về con trai mình, anh Trung Văn Nam, 34 tuổi, mặc chiếc áo đồng phục cấp ba mà Nam luôn ưa thích.

Anh Nam đã gắn bó với chiếc áo này suốt 17 năm, từ khi còn học ở Trường Bán Công số 1, Huyện Nông Cống đến khi làm nghề sửa điều hòa ở Hà Nội.

Một ngày, anh Nam nghe tiếng hô hoán về đám cháy, không do dự, anh và nhóm thợ đang ăn cơm chạy tới hiện trường.

Một căn nhà ba tầng bốc lửa, người dân nói vẫn còn người bên trong. Nam liền trèo lên mái tôn nhà bên cạnh và cứu được một bé gái khỏi nguy hiểm.

***

'Cố lên Nam! Cố lên Nam!', bà Thiếp hô lớn, không biết rằng đó chỉ là đoạn video được phát lại từ sự kiện cách đó vài tiếng ở Hà Nội, cách nhà bà hơn 200 cây số.

12 giờ 30 phút trưa ngày 12/1/2022, anh Trung Văn Nam đã cứu cháu Vũ Hải Y, sinh năm 2007, sống cùng em gái và ông bà ngoại của mình. Khi căn nhà của em cháy, 3 người đã thoát ra ngoài, chỉ còn một mình Y bị mắc kẹt bên trong.

'Xem xong đoạn video, tôi gọi điện nhưng Nam không nghe máy. Tôi lo lắm, không biết con sao... Sau khi biết an toàn, tôi rất vui', bà Thiếp nói. 'Dù biết là nguy hiểm, nhưng nếu gặp trường hợp tương tự, tôi mong con trai tôi sẽ tiếp tục hành động đúng đắn, dũng cảm, nhưng cũng phải bảo vệ bản thân”.

Chúng ta thường gọi họ là những anh hùng hàng ngày, những người sẵn lòng nhảy vào cứu giúp người xa lạ - bơi xuống dòng nước xoáy để cứu một người đang đuối nước, leo lên tầng thượng của một căn nhà cao để giải cứu một đứa trẻ lơ lửng trên ban công, thậm chí đấu tranh mạnh mẽ với một tên cướp có súng để bảo vệ những người vô tội.

Công thức là: A mạo hiểm tính mạng của mình để cứu sống một người xa lạ (X), trong đó A và X không có mối quan hệ gì trước đó. A không phải là cảnh sát hoặc nhân viên cứu hỏa đang trong giờ làm việc, cũng không phải là người thân của X. Điều này loại bỏ trường hợp như A là cảnh sát hoặc nhân viên cứu hỏa đang làm nhiệm vụ, hoặc A cứu A' vì họ có mối quan hệ huyết thống, hoặc A cứu B vì họ là bạn bè của nhau.

Ở Mỹ và Canada, những người thực hiện công thức A-X này sẽ được trao giải thưởng đặc biệt gọi là Huân chương Carnegie. Năm 2022, chỉ có 16 Huân chương Carnegie được trao trong tổng số dân số của hai quốc gia Bắc Mỹ là 368 triệu người.

Tỷ lệ là 0,04 phần triệu.

Rõ ràng, không phải ai cũng có khả năng, và có khả năng cũng chưa chắc đủ dũng cảm để mạo hiểm tính mạng mình cho một người xa lạ. Nếu đứng lùi lại phía sau, chúng ta luôn thấy họ chỉ là những thiểu số vô cùng nhỏ nổi bật lên khỏi đám đông sợ hãi – những người chỉ đứng nhìn đồng loại gặp nguy hiểm và không làm gì hơn ngoài việc tỏ ra lo lắng.

Nhưng nếu đặt tất cả họ lên cán cân, liệu tiến hóa sẽ ủng hộ đám đông sợ hãi hơn hay là chủ nghĩa anh hùng – thứ luôn phải được cổ vũ, thúc đẩy và bơm thổi bằng đủ các hình thức như văn học, điện ảnh phi hiện thực cho đến các tấm gương trên báo chí và mạng xã hội?

Thuyết tân Darwin hiện đại cho rằng mục đích tối thượng của mọi sinh vật là tồn tại và sinh sản, vậy thì đám đông sợ hãi mới là những người đã làm 'đúng hơn' khi họ ưu tiên giữ gìn mạng sống của chính mình, đi kèm với đó là khả năng truyền lại hơn 3 tỷ mã gen trong cơ thể.

Chỉ trong một số trường hợp, sự hèn nhát đó mới bị chỉ trích.

Chẳng hạn như hồi tháng 6, khi một tay súng 18 tuổi tấn công vào trường tiểu học và sát hại 19 đứa trẻ và 2 giáo viên ở Texas, nước Mỹ, các bậc phụ huynh đã hướng cơn thịnh nộ của họ vào cảnh sát, những người không dám xông vào lớp học để cứu những học sinh bị bắn.

Sự kiện được đem ra so sánh với trường hợp 3 thanh niên người Mỹ tay không tấc sắt, lao vào khuất phục một tên khủng bố với khẩu AK-47 trong tay, khi tên này có ý định xả súng trên một chuyến tàu đầy hành khách đi từ Paris đến Amsterdam.

Những chàng trai này xứng đáng được gọi là anh hùng. Chỉ trong một khoảnh khắc, họ quyết định đặt sự an toàn của bản thân xuống để bảo vệ những người lạ bên cạnh. Nhưng điều gì đã thúc đẩy họ vượt ra khỏi đám đông sợ hãi?

Frank T. McAndrew, một giáo sư tại Đại học Knox, Illinois đã tìm kiếm câu trả lời cho câu hỏi này thông qua lăng kính của thuyết tiến hóa và nhân học tâm lý. Nghiên cứu của ông cung cấp lời giải cho những điều mà bạn có thể đang tò mò.

Quay lại với Huân chương Carnegie, giải thưởng dành cho những cá nhân dũng cảm, hy sinh bản thân để cứu sống người khác. Như đã đề cập, năm 2022 có 16 Huân chương Carnegie được trao, trong đó 15 người là nam giới.

Điều này rõ ràng không phải là ngẫu nhiên. Ở bất kỳ nơi nào trên thế giới, đàn ông luôn chiếm ưu thế trong các danh sách về hành động anh hùng cứu người.

Nếu không tin, hãy thử tìm kiếm trên Google với từ khóa 'cô gái [hoặc phụ nữ] anh hùng cứu người' và so sánh số lượng kết quả với các từ khóa tương tự liên quan đến nam giới.

Tháng 7 vừa qua, Báo Thanh Niên đã tổ chức chương trình 'Lan tỏa điều tử tế', với mục đích tìm kiếm những cá nhân 'có hành động dũng cảm, hy sinh bản thân vì người khác, vì cộng đồng'. Mỗi anh hùng đời thường sẽ được tôn vinh và nhận phần thưởng trị giá 200 triệu đồng.

Tất cả những người được tôn vinh đều là nam giới, trong số đó có anh hùng mặc đồng phục Trung Văn Nam.

Chắc chắn, lòng dũng cảm và tinh thần anh hùng có thể hiện ra ở nhiều hình thức khác nhau, không nhất thiết phải là hành động hy sinh bản thân. Nhiều phụ nữ cũng được xem là anh hùng khi họ dám mạo hiểm danh tiếng và an toàn cá nhân để làm những điều họ tin là đúng, như việc tố cáo và chứng kiến trong các vụ bạo hành hoặc tấn công tình dục liên quan đến người nổi tiếng hoặc có quyền lực.

Tuy nhiên, khi nói đến những hành động dũng cảm liên quan đến mạo hiểm về mặt thể chất - như đấu tranh với một kẻ khủng bố trên tàu hỏa hoặc nhảy xuống dòng nước nguy hiểm để cứu người - thì việc đàn ông thực hiện điều đó thường nhiều hơn phụ nữ rất rõ ràng.

Theo giáo sư McAndrew: 'Có những lý do có lý về mặt tiến hóa cho sự thiếu cân bằng này. Một trong những lý do đó phải kể đến là sự sợ hãi phổ biến nhất ở đàn ông, đó là sợ bị coi là kẻ hèn nhát. Một người đàn ông không thể thể hiện lòng dũng cảm về mặt thể chất sẽ gây tổn thương cho danh tiếng của mình. Phụ nữ không phải đối mặt với vấn đề này'.

Nhưng tại sao lại như vậy? Chúng ta phải nhìn lại suốt lịch sử nhân loại, đàn ông luôn cần một tấm vé để đạt được vị thế cao hơn hoặc thống trị trong xã hội. Tiến hóa đã cho phép họ thu hút nhiều đối tác tiềm năng hơn và sinh sản nhiều hơn, từ đó tối ưu hóa khả năng truyền lại những gen ưu tú của mình.

Xây dựng danh tiếng, như trở thành một anh hùng, thì không phải là một cách tồi để làm điều đó. Một người đàn ông trở thành anh hùng sẽ nhanh chóng nâng cao vị thế xã hội của mình.

'Tôi không có ý nói rằng các anh hùng đều là những người toan tính có ý thức, rằng nếu họ hy sinh tính mạng của mình, họ sẽ nhận được những phần thưởng tuyệt vời sau này', giáo sư McAndrew nói.

'Họ sẽ không nghĩ: 'Chẳng có gì gây ấn tượng với các quý cô hơn một chiếc Huân chương Bắc đẩu Bội tinh!'. Trên thực tế, cuộc phỏng vấn với những người đàn ông đoạt Huân chương Carnegie đã chỉ ra: Hành động anh hùng của họ là một phản ứng tự nhiên - thậm chí là bất cứ điều gì - chứ không phải là kết quả của tính toán kỹ lưỡng'.

Dường như quá trình tiến hóa của loài người thực sự là người toan tính vĩ đại. Nó sẽ thông báo với các đấng nam giới trong tiềm thức rằng nếu họ thể hiện sự dũng cảm và sức mạnh của mình trong những tình huống nguy hiểm bằng cách cứu sống người khác, điều đó sẽ là một điểm cộng, một cách hoàn hảo để thu hút sự chú ý của phụ nữ rằng đây là một người đàn ông có những phẩm chất đặc biệt.

Cuối cùng, 'hành động anh hùng sẽ mang lại lợi thế giao phối cho người đàn ông này', giáo sư McAndrew cho biết.

Quan điểm rằng sự dũng cảm có mối liên hệ chặt chẽ với động cơ sinh sản đã tồn tại từ lâu. Các nhà nghiên cứu tâm lý chiến tranh từ thế kỷ 19 đã nhận ra rằng khi các lính đánh mục tiêu để gây ấn tượng với phụ nữ, họ sẽ cạnh tranh một cách dữ dội trong việc thể hiện sự dũng cảm của mình trên chiến trường.

Ngay cả trong cuộc sống hàng ngày, các nghiên cứu tâm lý học tương tự cũng chứng minh rằng hành vi dũng cảm và hào phóng của nam giới có liên quan đến sự hấp dẫn của họ đối với phụ nữ. Ngược lại, phụ nữ cũng ngưỡng mộ những người đàn ông mạnh mẽ và dũng cảm.

'Tôi đã thực hiện một loạt các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và nhận thấy, những người đàn ông có thể chịu đựng đau đớn hơn khi có một người phụ nữ chứng kiến quá trình chịu đau của họ, và đồng thời còn có một người đàn ông khác cũng đang cạnh tranh với vai trò đối thủ', giáo sư McAndrew cho biết.

Trong một nghiên cứu được đăng trên Tạp chí Tiến hóa và Hành vi Con người, một nhóm các nhà tâm lý học ở Châu Âu cũng phát hiện ra rằng nam giới thể hiện lòng dũng cảm của họ trong chiến tranh nhằm mục đích gây ấn tượng với phụ nữ có thể là bạn tình tiềm năng của họ.

Dữ liệu từ một nghiên cứu khác cho thấy 464 người đàn ông Mỹ được trao Huân chương Danh dự trong Thế chiến II, họ cuối cùng cũng có nhiều con hơn so với những người lính không được trao huân chương. Điều này hỗ trợ giả thuyết rằng lòng dũng cảm được tưởng thưởng thông qua khả năng sinh sản thành công hơn.

Ngược lại, một thống kê chỉ ra rằng phụ nữ đánh giá mức độ hấp dẫn tình dục của những người hành động anh hùng trong chiến tranh cao hơn so với những người lính khác. Tuy nhiên, điều này không áp dụng cho những hành vi anh hùng trong kinh doanh hoặc thể thao.

Và điều đáng kỳ lạ là, khi một nữ binh sĩ thể hiện sự dũng cảm trong chiến tranh, điều này không làm tăng sức hấp dẫn của họ đối với nam giới.

Tất cả các dữ liệu này tiếp tục khẳng định rằng chủ nghĩa anh hùng và hành động hy sinh bản thân là một phần của tiến hóa. Và nó nhắm đến người đàn ông chứ không phải phụ nữ.

Việc gen của những người đàn ông được 'lập trình' với chủ nghĩa anh hùng sẽ mang lại lợi thế trong việc giao phối, từ đó truyền dịch các gen ưu tú cho nhiều con cái hơn.

Có lẽ đã quá u ám khi chúng ta nhìn nhận những anh hùng, những người hy sinh và mạo hiểm tính mạng của họ với mục đích tư lợi? Nguồn gốc sâu xa của chủ nghĩa anh hùng liệu có thể đơn giản chỉ là quan điểm Tân Darwin hiện đại, rằng một anh hùng chỉ đứng ra trước đám đông vì muốn có cơ hội giao phối cao hơn và từ đó truyền lại gen của mình?

Một số nhà nghiên cứu không đồng tình với quan điểm của giáo sư McAndrew và đã quyết tâm đi tìm một yếu tố được gọi là 'tâm trạng hy sinh vì lợi ích của người khác'.

'Tôi không nghi ngờ rằng đôi khi điều đó là đúng. Rằng nhiều hành động tử tế có thể bắt nguồn chủ yếu hoặc một phần từ động cơ tự lợi của bản thân.

Nhưng liệu có quá ngây thơ khi nghĩ rằng còn một khía cạnh được gọi là lòng vị tha thuần khiết? Rằng trong khoảnh khắc một ai đó chạm đến để giúp đỡ người khác, họ chỉ có một mục đích duy nhất là giảm bớt đau khổ cho người khác', tiến sĩ Steve Taylor, giảng viên tâm lý học tại Đại học Leeds Beckett, Vương Quốc Anh, đã chia sẻ.

Điều này đưa chúng ta trở lại cuộc phỏng vấn với những người nhận Huân chương Carnegie. 51 trong số họ tiết lộ: Để thực hiện hành động anh hùng, bạn cần hành động theo trực giác, không được phép suy nghĩ hay toan tính.

Chẳng hạn, Daryl Starnes, người được trao Huân chương Carnegie vào năm 2011 vì đã leo lên chiếc xe đang cháy để cứu một phụ nữ, đã nói: 'Tôi chỉ làm điều tôi cảm thấy đúng. Trong tình huống đó, bạn không thể suy nghĩ'.

Christine Marty, một sinh viên đại học đã giải cứu một phụ nữ 69 tuổi bị kẹt trong chiếc xe ngập nước, cũng nói rằng: 'Tôi phải cảm ơn bản thân vì đã hành động mà không suy nghĩ gì'.

Các cuộc phỏng vấn chỉ ra rằng, trên thang đo 7 điểm từ 1 (hành động theo trực giác) đến 7 (hành động theo lý trí), những người nhận Huân chương Carnegie thường hành động ở mức 1 và 2, tức là họ thường hành động ngay lập tức mà không suy nghĩ.

'Chúng tôi nhận thấy rằng khi hành động theo trực giác, bạn sẽ định hướng bản thân mình đến hành vi đạo đức. Nhưng nếu suy nghĩ lại lần thứ hai, điều đó có thể dẫn đến hành vi ích kỷ tự bảo vệ bản thân', David Ryan, tác giả của nghiên cứu từ Đại học Yale, lưu ý.

Dựa trên khảo sát nhỏ này, có vẻ như vẫn tồn tại một khía cạnh được gọi là lòng vị tha thuần khiết, thúc đẩy con người hy sinh để cứu sống người khác. Tuy nhiên, có vẻ như lòng vị tha thuần khiết chỉ phát huy trong một khoảnh khắc ngắn ngủi, và phụ thuộc vào một quyết định nhanh chóng, không suy nghĩ.

Tìm câu trả lời cho câu hỏi này thực sự không dễ, vì chúng ta chỉ có thể dựa vào một số ít nghiên cứu về hành vi tâm lý học con người, về việc một người có thể mạo hiểm sức khỏe của mình để cứu sống người khác.

Trong một nghiên cứu được công bố trên tạp chí Biological Sciences năm 2014, tiến sĩ Abigail Marsh, từ Đại học Georgetown, đã có một ý tưởng độc đáo. Cô muốn khảo sát những người sẵn lòng hiến thận cho người lạ.

Những người này khác biệt so với những anh hùng đoạt Huân chương Carnegie ở điểm, họ đã suy nghĩ cẩn thận trước khi hành động của mình. Abigail Marsh đã lựa chọn 19 người tình nguyện hiến thận để tham gia nghiên cứu.

Với sự trợ giúp của máy chụp cộng hưởng từ chức năng fMRI, Marsh hy vọng sẽ phát hiện ra dấu vết của lòng vị tha trong não bộ của những người này.

Kết quả chụp fMRI cho thấy những người hiến thận có hoạt động não ở khu vực hạch hạnh nhân phải cao hơn so với những người không hiến thận.

Khu vực này hoạt động mạnh mẽ khi những người hiến thận nhìn thấy người khác đang đau khổ hoặc sợ hãi.

Nhưng đáng chú ý, những người thái nhân cách (vô cảm hoặc chống đối xã hội) lại có hoạt động hạch hạnh nhân phải yếu hơn người bình thường.

Taylor đồng ý với quan điểm đó: 'Theo tôi, lòng vị tha thuần khiết bắt nguồn từ sự đồng cảm. Đôi khi, sự đồng cảm được mô tả là khả năng nhìn nhận mọi thứ từ góc độ của người khác'.

'Tuy nhiên, sự đồng cảm thực sự là khả năng cảm nhận, không chỉ tưởng tượng, những gì mà người khác đang trải qua. Đó là khả năng thật sự hiểu được tâm trạng của họ'.

Theo cách này, sự đồng cảm có thể coi là nguồn gốc của lòng trắc ẩn, lòng vị tha và hành vi xả thân cứu người. Khi chúng ta cảm nhận được nỗi đau khổ của người khác, điều này thúc đẩy chúng ta muốn giúp họ giảm bớt khổ đau.

Vì vậy, khả năng thấu hiểu là nguồn gốc của động lực để giúp đỡ những người lạ khi họ gặp khó khăn. Thấu hiểu có thể là một giải thích về bản chất của lòng vị tha. Điều này có thể được coi là một bằng chứng khác, nhân tính hơn cho những hành vi anh hùng, mạo hiểm tính mạng của mình để cứu giúp người khác.

'Tham khảo Theconversation, Neurosciencenews, Nbcnews, Vox, Sagepub, Nytimes'