Tại sao người tiền sử rời lục địa Châu Phi?

Homo sapiens - loài người tiền sử đã thực hiện nhiều cuộc di cư trong quá trình tiến hóa của họ. Họ thực hiện những cuộc di cư lớn và đi đến các khu vực khác nhau trên hành tinh, nhưng điều gì đã thúc đẩy hành vi này?

Có thể nói Châu Phi là nguồn gốc của nhân loại và các bằng chứng khảo cổ học đã chỉ ra rằng người tiền sử đã di cư từ Châu Phi đến các khu vực khác trên trái đất, những cuộc di cư này diễn ra quy mô lớn và phức tạp.

Theo các lý thuyết truyền thống từ những năm 1980, khoảng 60.000 năm trước, 150 - 1.000 người Homo sapiens bắt đầu di cư từ đông bắc Châu Phi, qua Trung Đông, và sau đó đến các khu vực trên lục địa Á-Âu. Họ không phải là người Homo sapiens di cư đầu tiên, nhưng dường như họ là tổ tiên của loài người ở những nơi khác trên thế giới.

Với công nghệ phân tích DNA hiện đại, điều này lại được củng cố mạnh mẽ hơn, nhưng đây lại là một câu hỏi khiến các nhà khoa học đau đầu, vẫn chưa có lời giải đáp chính xác: Tại sao họ lại rời Châu Phi?

Trước khi các nhà khoa học đưa ra các lý thuyết chính, chúng ta có thể xem xét các vấn đề khác xung quanh câu hỏi này. Có thể người Homo sapiens đã nhiều lần rời Châu Phi, hóa thạch của xương hàm và răng người thời kỳ đầu được tìm thấy tại một địa điểm ở Israel, điều này chứng tỏ rằng một nhóm người Homo sapiens đã thực hiện một cuộc di cư đường dài cách đây 180.000 năm. Thậm chí, có bằng chứng cho thấy rằng, 20.000 năm trước tổ tiên loài người đã đến khu vực lục địa của Ả Rập.

Có nhiều giả thuyết cho rằng hành trình di cư của người tiền sử có thể bắt đầu từ thời kỳ của người Homo erectus, khoảng 2 triệu năm trước. Loài này đã vượt ra khỏi Châu Phi và đến Trung Quốc, Indonesia và Châu Âu. Người Homo erectus định cư ở Châu Phi có thể là tổ tiên của người Homo sapiens và người Neanderthal.

Vấn đề về việc các loài này di cư và hành trình của họ vẫn là một bí ẩn, nhưng có thể câu hỏi khó nhất vẫn là tại sao tổ tiên của loài người quyết định rời Châu Phi.

Chúng ta có thể không bao giờ biết được câu trả lời chính xác, bởi vì con người không thể tạo ra máy thời gian để quay trở lại quá khứ và quan sát tổ tiên sống trên đồng bằng Châu Phi. Vì vậy, chúng ta chỉ có thể tìm câu trả lời thông qua các bằng chứng hóa thạch để tìm ra giải thích hợp lý. Dưới đây là một số giả thuyết về lý do người tiền sử rời Châu Phi.

Biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu là nguyên nhân phổ biến nhất mà các nhà khoa học tin là đã ảnh hưởng đến việc người Homo sapiens rời Châu Phi. Theo lý thuyết, người Homo sapiens phát triển mạnh trong điều kiện khí hậu có lượng mưa lớn, vì đây là yếu tố quyết định cho sự phát triển của thực vật. Sự phát triển của thực vật ảnh hưởng trực tiếp đến sự sống còn của tổ tiên chúng ta, vì nó ảnh hưởng trực tiếp đến mật độ và đa dạng của các loài động vật ăn cỏ lớn, bất kỳ thay đổi lớn nào trong hệ sinh thái cũng khiến tổ tiên của chúng ta phải thay đổi khu vực sinh sống.

Thực tế, hệ thống khí hậu của Châu Phi cổ đại đã trải qua những thay đổi lớn. Ví dụ, khi Trái Đất thay đổi quỹ đạo và vào kỷ băng hà, lượng mưa và các yếu tố khí hậu cũng thay đổi, dẫn đến sự đa dạng sinh học của hệ sinh thái và toàn bộ hành tinh thay đổi, gây ra những bất lợi ảnh hưởng tới sự tồn tại của con người.

Đã có nhiều kỷ băng hà trong lịch sử Trái Đất, mỗi kỷ kéo dài hàng chục nghìn năm, các nhà khảo cổ học đã phát hiện ra rằng sự xuất hiện của các kỷ băng hà đã làm thay đổi rất nhiều điều kiện khí hậu ở đông bắc Châu Phi. Đây có thể là giai đoạn mà loài người sơ khai đã thực hiện các cuộc di cư trên quy mô lớn đầu tiên.

Một nghiên cứu vào năm 2017 đã chỉ ra rằng khi con người đầu tiên rời khỏi Châu Phi khoảng 60.000 năm trước, khí hậu ở đông bắc Châu Phi đã thay đổi đáng kể do kỷ băng hà. Lúc đó, khí hậu trở nên lạnh và khô. Vì vậy, môi trường khắc nghiệt này đã thúc đẩy con người tiền sử rời bỏ Châu Phi. Mục đích của họ là tìm kiếm môi trường sống thuận lợi hơn và phát triển.

Theo dấu chân của các loài động vật khác

Bằng chứng từ những con vật bị săn bắn và xương, cùng với những chiếc răng cổ, cho thấy con người sơ khai đã săn bắn và tiêu thụ thịt của các loài động vật lớn. Họ cũng tận dụng đường di cư của các loài động vật có vú như voi và bò rừng để tổ chức săn bắn. Các nhà khảo cổ cũng đã tìm thấy địa điểm săn bắn của người Homo erectus ở Kenya.

Vào năm 2020, các nhà khoa học đã phát hiện hàng trăm dấu chân của voi, bò và ngựa tại một hồ ở Ả Rập Saudi. Điều bất ngờ là 3 trong số những dấu chân đó thuộc về con người. Đây là bằng chứng cổ xưa nhất về sự tồn tại của người Homo sapiens được tìm thấy ở Ả Rập Saudi.

Mặc dù khám phá này không thể chứng minh rằng con người rời Châu Phi theo các loài động vật, nhưng nó có thể cho thấy sự tồn tại của người tiền sử có liên quan mật thiết đến nguồn thực phẩm và sự di chuyển của động vật có vú bị săn bắn bởi con người tiền sử. Các thói quen ăn uống có thể đã ảnh hưởng đến quá trình di cư của tổ tiên chúng ta.

Học hỏi từ thói quen di cư của người tiền sử ở phía nam

Một giả thuyết khác cho rằng không phải những người sống ở miền đông Châu Phi là người đầu tiên rời Châu Phi, mà ngược lại, những người sống ở miền nam Châu Phi mới là nhóm người đầu tiên thực hiện cuộc di cư. Tuy nhiên, phân tích di truyền chỉ ra rằng những người sống ở miền nam Châu Phi không phải là tổ tiên của những người rời khỏi lục địa Châu Phi.

Dựa trên lý thuyết này, một trong những kịch bản có khả năng xảy ra nhất là trước khi người Homo sapiens rời Châu Phi, một nhóm người Homo sapiens đã di cư từ phía nam sang phía đông trên lục địa Châu Phi. Trong một thời kỳ cổ đại, khí hậu của lục địa Châu Phi có thể đã thay đổi, khoảng 60.000 - 70.000 năm trước, trong một khoảng thời gian ngắn, một dải đất xanh nằm giữa phía đông và phía nam của lục địa Châu Phi đã được tạo ra. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho người Homo sapiens ở miền nam Châu Phi di cư về phía đông.

Những người Homo sapiens ở miền nam Châu Phi này đến Đông Phi sống chung với dân địa phương và chia sẻ văn hóa và kỹ năng của họ. Sau một thời gian sống chung, cư dân Đông Phi đã rời khỏi và để lại cho những cư dân từ phía nam tiếp tục sinh sống ở đây.

Không phải giả thuyết

Theo mô hình di cư được thiết lập bởi các nhà nghiên cứu, chúng ta không cần phải tìm kiếm bất kỳ giả thuyết nào để hiểu lý do tại sao người tiền sử rời khỏi Châu Phi. Thực tế, loài người sơ khai xây dựng các cộng đồng dựa trên những đặc điểm chung và giữ ranh giới khu vực, vì vậy họ di cư tự nhiên vì nhiều lý do khác nhau.

Ở những nơi có mật độ dân số cao, khả năng di cư tự nhiên tăng lên. Khi dân số ở Châu Phi tăng cao, những người tiền sử có nhu cầu mở rộng lãnh thổ để tìm kiếm thức ăn và không gian sinh sống.