Buzz
Dù có vô số bằng chứng khoa học bác bỏ sự tồn tại của linh hồn, niềm tin vào ma quỷ vẫn tiếp tục vững bền trong đời sống của con người. Vậy điều gì đã giữ cho những niềm tin này luôn sống động trong tâm trí con người qua nhiều thế hệ? Để tìm hiểu điều này, các nhà tâm lý học đã đưa ra nhiều góc nhìn, nhằm làm sáng tỏ cơ chế tâm lý đứng sau niềm tin vào thế giới siêu nhiên.
Niềm tin vào ma quỷ không phải là điều gì mới mẻ. Trên thực tế, nhiều khảo sát đã cho thấy tỷ lệ lớn người trưởng thành tin vào sự hiện diện của linh hồn. Năm 2020, khảo sát của YouGov cho thấy 46% người Mỹ tin vào ma quỷ, trong khi một cuộc khảo sát năm 2021 ghi nhận 20% người tham gia cho biết họ đã từng gặp một linh hồn. Tại Anh, con số này là 34% vào năm 2014, và niềm tin này dường như đang tăng lên nhờ vào ảnh hưởng của truyền thông và sự phát triển của internet.
Sự lan rộng mạnh mẽ của nội dung liên quan đến thế giới huyền bí trong các bộ phim, trò chơi, podcast và mạng xã hội đã đóng góp đáng kể vào việc gia tăng niềm tin vào ma quỷ. Những video ghi lại các hình bóng mờ ảo, tiếng động kỳ lạ hay vật thể tự di chuyển không chỉ trở thành chủ đề bàn luận mà còn khiến nhiều người tin rằng chúng thực sự tồn tại.
Nhiều nghiên cứu tâm lý chỉ ra rằng niềm tin vào những điều huyền bí có thể gia tăng trong thời kỳ khủng hoảng. Khi phải đối mặt với những bất ổn trong cuộc sống, như trong giai đoạn Đại dịch COVID-19, con người thường tìm kiếm những yếu tố siêu nhiên để lý giải và tạo ra sự ổn định trong tư duy. Những câu chuyện ma quái mang lại cảm giác về một thế giới có quy luật và giúp con người đối phó với những điều không chắc chắn hay những điều khó giải thích.
Giáo sư danh dự Chris French từ Đơn vị Nghiên cứu Dị thường tại Goldsmiths, Đại học London, đã giải thích rằng cơ chế sinh tồn tiến hóa của con người cũng góp phần hình thành những niềm tin siêu nhiên này. Bộ não con người có xu hướng dễ dàng tin vào các hiện tượng kỳ bí nhằm phát hiện và đối phó nhanh chóng với nguy hiểm, từ thời kỳ mà những mối đe dọa sinh tồn thực sự đến từ động vật hoang dã hay kẻ thù. Theo French, chúng ta có xu hướng kết nối các hiện tượng ngẫu nhiên hoặc không thể lý giải với những lý do có chủ ý, dẫn đến việc cho rằng chúng ta đang bị ảnh hưởng bởi các thế lực siêu nhiên.
Nhiều nhà tâm lý học cho rằng không chỉ những người tin vào ma quỷ mới trải nghiệm các hiện tượng ma quái. Đôi khi, ngay cả những người hoài nghi cũng có thể gặp những cảm giác kỳ lạ mà họ khó lý giải. Hai yếu tố chính thường góp phần vào những trải nghiệm “ma quái” của con người là bối cảnh và niềm tin trước đó.
Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thí nghiệm để khảo sát ảnh hưởng của bối cảnh đến trải nghiệm của con người. Trong một nghiên cứu năm 1997, những người tham gia được yêu cầu khám phá một rạp chiếu phim cũ. Một nửa trong số họ được thông báo rằng rạp đang được sửa chữa, trong khi nửa còn lại nghe rằng nó bị ma ám. Kết quả cho thấy, nhóm được cho biết về sự hiện diện của ma đã báo cáo nhiều trải nghiệm kỳ lạ hơn, chứng minh rõ ràng sức ảnh hưởng của bối cảnh và niềm tin lên trải nghiệm của chúng ta.
Hơn nữa, những trải nghiệm như tình trạng tê liệt khi ngủ cũng góp phần làm tăng niềm tin vào ma quỷ và các thực thể siêu nhiên. Tình trạng này khiến người bị tê liệt không thể cử động trong vài giây hoặc phút sau khi tỉnh dậy, trong khi vẫn cảm thấy có sự hiện diện đáng sợ gần kề. Trải nghiệm này rất phổ biến trên toàn cầu và thường đi kèm với các ảo giác, dẫn đến những hình tượng khác nhau như niềm tin về phù thủy ở Tây Âu, ma cà rồng ở Trung và Đông Âu, hay thậm chí là pháp sư ác độc trong văn hóa Inuit.
Một trong những lý do mạnh mẽ nhất khiến con người tin vào ma quỷ là yếu tố cảm xúc. Nỗi sợ cái chết và nỗi đau mất đi người thân là những cảm xúc rất con người và luôn hiện hữu. Ý tưởng rằng chúng ta hoặc người thân có thể “tiếp tục tồn tại” dưới một hình thức khác sau khi chết giúp giảm bớt nỗi sợ và an ủi tâm hồn. Nhà tâm lý học French cho biết, dù ông không tin vào các yếu tố siêu nhiên, ông cũng không ngăn cản người khác duy trì niềm tin của họ nếu điều đó mang lại sự an tâm và tích cực trong cuộc sống.
Ngoài các yếu tố văn hóa và cảm xúc, bộ não con người đôi khi cũng khiến chúng ta hiểu lầm về các hiện tượng tự nhiên. Những tiếng động nhỏ hay các sự việc ngẫu nhiên có thể nhanh chóng được não bộ liên kết với các thế lực huyền bí. Bộ não của chúng ta được “lập trình” để tự lý giải các hiện tượng không quen thuộc, dẫn đến việc dễ dàng tin rằng chúng ta không đơn độc.
Một câu chuyện điển hình về sự nhầm lẫn này là của Rodney Holbrook, một người đưa thư đã nghỉ hưu. Holbrook cho biết có ai đó đã dọn dẹp bàn làm việc của ông mỗi đêm khi ông để đồ vật không đúng chỗ. Ông quyết định gắn camera để bắt quả tang “vị khách bí ẩn”, và điều ông phát hiện khiến ông ngạc nhiên. Thủ phạm không phải là một hồn ma, mà là một chú chuột nhỏ đang tự thu xếp không gian của mình.
Như vậy, dù niềm tin vào ma đã tồn tại từ lâu trong văn hóa nhân loại, nhiều yếu tố tâm lý, sinh học và xã hội góp phần giữ cho niềm tin đó tồn tại. Trong khi khoa học vẫn đang tìm kiếm cách giải thích cho các hiện tượng siêu nhiên, có lẽ niềm tin vào thế giới huyền bí sẽ không dễ dàng biến mất, nhất là khi con người vẫn tìm thấy ở đó những lời giải thích mê hoặc và an ủi cho những điều chưa biết trong cuộc sống.
