Buzz
Sau khi chúng ta qua đời, không còn trải nghiệm có ý nghĩa nào nữa, không có kiếp sau, thậm chí không có cả giấc ngủ yên bình dưới sự ngưỡng mộ của con cháu, vậy phải làm sao?
Nếu tất cả các quy tắc, lề thói, và phong tục xã hội, bao gồm cả việc làm việc cật lực để kiếm nhiều tiền, chỉ đơn thuần là để tránh khỏi thách thức lớn nhất trong cuộc sống - sống với đam mê theo những giá trị và tiêu chuẩn mà chúng ta đặt ra - thì chúng ta phải làm gì?
Và nếu cái mà chúng ta quan tâm đến, có thể làm cho chúng ta mất trí: những gì mọi người nghĩ về chúng ta - vị trí xã hội, tài năng, vẻ đẹp hay thành công - không có gì xác định; phần lớn mọi người chỉ quan tâm đến chính bản thân họ, và do đó, họ ít quan tâm đến chúng ta, ít nhất là không đến mức có thể bào chữa cho sự bận tâm quá nhiều như chúng ta. Vậy chúng ta phải làm gì?
Chủ nghĩa hiện sinh đưa ra câu trả lời cho tất cả các câu hỏi này. Có thể nói đó là cách suy nghĩ rằng để sống một cuộc sống thực sự viên mãn và dũng cảm, chúng ta phải liên tục đối mặt với những thách thức từ những câu hỏi khó khăn đó.
Điểm chính ở đây là một số người cho rằng khả năng thích nghi với sự thay đổi của cuộc sống, thậm chí là vui vẻ với chúng mà không mất lòng lạc quan, không trở nên bi quan, là đáng ngưỡng mộ; và có những người thành công trong việc sống một cuộc sống yêu đời như vậy. Người theo chủ nghĩa hiện sinh tin rằng chúng ta không nên chấp nhận một cuộc sống bình yên. Họ tin rằng cuộc sống CẦN PHẢI khiến chúng ta lo lắng; và mục tiêu của một cuộc sống thực sự tuyệt vời là đối mặt trực tiếp với nguồn gốc của những mâu thuẫn làm ta cảm thấy không thoải mái.
Nói một cách khác, cuộc sống buộc ta phải đối mặt với nhiều sự nghiệp. Chúng ta sống với hy vọng ngày mai sẽ tốt hơn hôm nay, mặc dù ngày mai cũng có nghĩa là chúng ta sát cánh cùng cái chết hơn. Chúng ta cố gắng sống thật với chính mình, dù cuộc đời là một cuộc hành trình không rõ ràng để khám phá bản thân chúng ta là ai, điều mà chúng ta không bao giờ biết chắc chắn.
Theo chủ nghĩa hiện sinh, chúng ta cần một thái độ can đảm để đối mặt với sự mơ hồ này của cuộc đời thay vì tránh né, thậm chí là không giải quyết mà tiếp tục sống, trong khi biết rằng vấn đề vẫn tồn tại.
Nếu chủ nghĩa hiện sinh bắt đầu với việc nhìn nhận một số nghịch lý, nếu không muốn nói là tiêu cực - còn được gọi là “chủ nghĩa vô lý” - thì nó cũng muốn thúc đẩy chúng ta sống một cuộc đời đầy năng lượng và độc đáo. Chủ nghĩa hiện sinh không chỉ là một triết lý chấp nhận rằng cuộc sống con người về cơ bản là vô lý hoặc trớ trêu, mà còn là một quan điểm về cuộc sống đặt trọng tâm vào tự do đặc biệt.
Dưới đây là năm điều tích cực xuất phát từ nguyên lý tự do con người trong một ý nghĩa gần như không giới hạn.
1. Tôi không “có” thân thể, tôi LÀ thân thể. Thân thể không chỉ nhắc nhở ta về tính hữu hạn của cuộc sống, khả năng mắc bệnh hay chết không thể tránh khỏi. Nó cũng tạo ra một liên kết tích cực giữa ta và hiện tại. Cơ thể con người có “cuộc sống” riêng, có thể nói nó có trí tuệ riêng. Chúng ta sống mở cửa với nó, thay vì cố gắng theo dõi, kiểm soát hay cải thiện nó như nhiều người vẫn làm, khiến chúng ta có thể sống tự do hơn.
Giả sử tôi quá mải mê vẻ đẹp của mình, kiểm tra từng chi tiết mỗi sáng để kiểm tra xem có dấu hiệu của tuổi tác nào xuất hiện không. Theo chủ nghĩa hiện sinh, cách cư xử với cơ thể như là một công cụ hoặc một đối tượng khiến trải nghiệm hàng ngày trở nên tiêu cực. Hơn nữa, nó làm cho những điều không tránh khỏi như sự già đi, những vấn đề không hoàn hảo trở thành mối lo lớn.
2. Sống “quy mô nhỏ”. Tôi có thể sống không bị bó buộc bởi tiền bạc và do đó không bị rơi vào vòng xoáy của công việc căng thẳng, điều mà đa số mọi người hiện nay đều đang đối mặt. Như Will Smith từng nói: chúng ta thường mua những thứ chúng ta không cần, với tiền chúng ta không có, để làm ấn tượng cho những người chúng ta không thích - đó là cách gần như hoàn hảo để đau khổ.
Nhà triết học Đức Nietzsche, thường được xem là người tiên phong của chủ nghĩa hiện sinh, liên kết khả năng “sống nhỏ nhẹ” với tự do. Phần lớn mọi người dễ trở thành “tài sản của tài sản của họ”; theo Nietzsche, “chúng ta sở hữu càng ít thì càng khó trở thành sở hữu của kẻ khác”.
Giả sử tôi có hai sự lựa chọn: đi 20 quốc gia khác nhau trên thế giới, ở lại mỗi quốc gia một tuần, hoặc chỉ đi hai quốc gia láng giềng, ở lại mỗi quốc gia 10 tuần, kết bạn với người dân địa phương, bắt đầu hiểu ngôn ngữ của họ và khám phá nhiều cảnh đẹp.
Gần như chắc chắn phần lớn sẽ chọn phương án thứ nhất, tôi đoán là vì những người đó muốn trải nghiệm nhiều nhất có thể. Còn những người theo chủ nghĩa hiện sinh thì khác. Họ muốn sống quy mô nhỏ, một là để có trải nghiệm sâu sắc hơn, hai là để không rơi vào rắc rối liên quan đến việc kiếm tiền.
3. Thời khắc hiện tại. Nhiều khi người ta đau khổ vì bị ám ảnh bởi quá khứ (ân hận, nghĩ đến chuyện bị người khác xúc phạm hay hành hạ) hoặc tương lai (vì hi vọng mù quáng hoặc cảm giác lo lắng về tương lai của loài người).
Người theo chủ nghĩa hiện sinh không sống như vậy, mà tự nhắc nhở rằng hiện tại là khung thời gian duy nhất ta thực sự được “sống”, vì vậy ta nên tận hưởng nó một cách thân mật, nồng nhiệt, cũng như tránh phán xét những gì đang diễn ra từ góc nhìn thiên vị của quá khứ hoặc tương lai.
4. Trải nghiệm. Một khi ta dừng lại, không đánh giá thế giới xung quanh dựa trên những tiêu chuẩn rập khuôn của xã hội, các nguyên tắc đạo đức hoặc thẩm mỹ cố định, ta mới bắt đầu mở cửa cho trải nghiệm mới. Mặc dù những người theo chủ nghĩa hiện sinh không chạy theo trải nghiệm mới đến mức quá mức, họ vẫn tìm kiếm và thưởng thức một cách tỉnh táo những khoái cảm với cơ thể, tất cả những điều họ gặp phải mỗi ngày, miễn là chúng không làm hại đến sự tự do.
Nhận xét từ góc nhìn người theo triết lý hiện sinh: có thể tôi gặp phải sự bất công, nhưng tôi cũng phải chịu trách nhiệm với cách đánh giá không linh hoạt, tinh tế, hoặc mở lòng đủ, điều này có thể cản trở tôi trải nghiệm sâu sắc hơn về con người và thế giới xung quanh.
5. “Tận tụy với hiện sinh”. Những người theo triết lý hiện sinh quyết tâm với kế hoạch của mình (hoặc quyết tâm không theo đuổi bất kỳ kế hoạch cụ thể nào). Không phải vì kế hoạch của họ không có ý nghĩa, mà là vì nó không được gắn kết với ý nghĩa cao cả.
Sống đáng kính trọng theo triết lý hiện sinh là thừa nhận rằng kế hoạch của bạn không được định giá bởi xã hội, quyền lực siêu nhiên hoặc nguyên tắc bất tử nào, không dựa trên bất cứ thứ gì ngoài nỗ lực và niềm vui của bạn mà vẫn đam mê với nó.
Lần này không cần giả sử nữa, tôi muốn nói về tiểu thuyết của Nguyễn Nhật Ánh. Cốt truyện điển hình của ông thường đơn giản: nhân vật chính là một chàng trai tuổi teen đắm chìm trong tình yêu với một cô gái cùng quê. Mặc dù tình cảm không được đáp lại, nhưng anh chàng vẫn tiếp tục yêu thương, mặc dù sau đó cô gái thường chọn một người khác.
Không biết Nguyễn Nhật Ánh có theo triết lý hiện sinh hay không, nhưng có thể nói rằng hành động của nhân vật trong truyện của ông, tiếp tục yêu thương một cách đơn phương - bất kể hậu quả trực tiếp (tình yêu không được đáp lại), hay gián tiếp (thiếu cảm hứng để yêu người khác, không kết hôn...) là một cam kết với triết lý hiện sinh.
Từ góc nhìn thông thường, sự kiên trì của nhân vật chính có vẻ không hợp lý, nhưng từ góc nhìn chủ nghĩa hiện sinh, đó thể hiện sự can đảm và dễ hiểu khi nhân vật quyết định tiếp tục yêu, không hối tiếc, bất kể (hoặc chính vì) tình trạng phi lý và bất tiện của mối tình đơn phương.
Cuối cùng, một số suy nghĩ về chủ nghĩa hiện sinh từ góc nhìn của người Việt Nam. Bạn có thể dễ dàng đoán - ý tưởng này không phù hợp với tư duy truyền thống và nhiều xu hướng phổ biến trong xã hội Việt Nam hiện đại.
Một mặt, nó không hài hòa với truyền thống của chúng ta. Mặt khác, nó đối lập với chủ nghĩa lãng mạn, một tư duy mà nhiều người trẻ đều ưa chuộng. Rõ ràng nhất, nó chống lại việc tôn sùng quyền lực và tiền bạc, xu hướng đặt thành công vật chất lên hết mọi thứ; đối với người theo chủ nghĩa hiện sinh, 'thị trường' trở thành biểu tượng của chủ nghĩa tiêu thụ - nơi con người được định giá bởi những gì họ mua được - đây là nét đặc trưng của những người tự cho mình nhiều lựa chọn, nhưng chỉ biết thể hiện lựa chọn đó qua việc tiêu tiền vào hàng hóa càng đắt tiền càng tốt.
Cuối cùng, có thể nói chủ nghĩa hiện sinh không chỉ là một hệ thống triết học mà còn là quyết tâm thực hiện hai điều: Một là yêu cuộc sống bất chấp (hoặc chính vì) sự phi lý, gò bó của nó. Hai là loại bỏ những quy tắc, sự ép buộc tập thể, mà thường che giấu sự lo lắng của cuộc sống, từ đó tự tạo ra ý nghĩa tạm thời cho bản thân.
Hãy nói một chút như thơ là nhảy múa với những bước chân nhẹ nhàng, bất chấp những lo âu của cuộc sống với sự vô nghĩa vây quanh.
- CAMERON SHINGLETON (*)
(*) Tác giả là tiến sĩ triết học người Úc, sáng tác bằng tiếng Việt và hiện đang sinh sống tại Việt Nam.
Theo Tuổi Trẻ Cuối Tuần.
