Tại sao ước mơ về xe tự lái vẫn chưa trở thành hiện thực?

Khả năng áp dụng rộng rãi của ô tô tự lái có thể phụ thuộc vào nhiều yếu tố, không chỉ liên quan đến công nghệ.

Tưởng tượng về các chiếc xe tự hành có thể hỗ trợ hoặc thậm chí thay thế con người là điều rất thú vị. Các lợi ích của xe tự lái được các công ty quảng cáo rầm rộ, bao gồm giảm căng thẳng và cải thiện giao thông. Tuy nhiên, thực tế lại là có ngày càng nhiều vụ tai nạn liên quan đến công nghệ tự lái. Thách thức là thực sự đáng kể. Uber, một trong những công ty tiên phong trong việc áp dụng công nghệ xe tự lái, gần đây đã từ bỏ mục tiêu hoàn toàn tự lái. Khoản phạt 2,5 tỷ USD gần đây đối với Boeing do vụ tai nạn của máy bay 737 Max đã làm lộ ra các yếu điểm cơ bản liên quan đến công nghệ.

Thực tế, đã có nhiều đánh giá về công nghệ xe tự lái, nhưng lại thiếu cuộc thảo luận về vai trò của con người. Điều gì sẽ xảy ra khi chúng ta thay thế khả năng phán đoán của con người bằng công nghệ, tạo ra tình trạng mà các nhà tâm lý học gọi là 'giảm tải nhận thức'? Giảm tải nhận thức đã trở nên phổ biến hơn với sự xuất hiện của các công nghệ mới. Bạn có dựa vào điện thoại để lưu số điện thoại mà bạn đã từng phải nhớ? Bạn sử dụng định vị GPS thay vì nhớ các tuyến đường lái xe. Vì vậy, bạn đã hiểu rõ lợi ích của việc giảm tải nhận thức. Giảm tải nhận thức chuyển các nhiệm vụ hàng ngày sang thuật toán và robot, giải phóng tâm trí bận rộn của con người để tập trung vào các hoạt động quan trọng hơn.

Mặc dù mang lại nhiều lợi ích, việc giảm tải nhận thức cũng tạo ra một loạt vấn đề mới. Khi chúng ta giảm tải các hoạt động, chúng ta cũng giảm tải việc học và khả năng phán đoán. Trong một nghiên cứu, các nhà nghiên cứu đã yêu cầu một nhóm tham gia điều hướng các đường phố ở London bằng cách sử dụng khả năng phán đoán của họ. Nhóm thứ hai dựa vào công nghệ GPS làm hướng dẫn cho họ. Kết quả là, hoạt động trong não của nhóm GPS liên quan đến học tập và phán đoán ít hơn đáng kể so với nhóm kia. Trong trường hợp của xe tự lái, người lái có thể thấy kỹ năng lái xe của họ giảm đi theo thời gian.

Giảm tải nhận thức có thể gây ra những thiếu sót lớn trong hoạt động não bộ. Đầu tiên, giảm tải nhận thức có thể dẫn đến việc quên hoặc không học được cả các quy trình hoạt động cơ bản. Vấn đề trở nên nghiêm trọng khi thiết bị hỏng, trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt và trong các tình huống bất ngờ. Trong lĩnh vực hàng không, ngay cả các phi công được lựa chọn kỹ lưỡng và được đào tạo kỹ lưỡng cũng có thể gặp phải các vấn đề nhận thức như vậy. Các phi công không thực hiện được các nhiệm vụ cơ bản trong thảm họa máy bay Air France 447 khi cảm biến tốc độ không khí bị lỗi và chế độ lái tự động bị ngắt.

Thứ hai, giảm tải về mặt nhận thức cũng khiến mọi người đánh giá quá cao giá trị của việc giảm tải và điều này có thể dẫn đến quá tự tin. Mọi người có thể không nhận ra được những hậu quả của việc giảm tải về mặt nhận thức đối với khả năng của họ hoặc nó có thể khuyến khích họ sử dụng các công nghệ mới theo cách không mong muốn. Các vụ tai nạn của Boeing 737 Max một phần được cho là do tin tưởng quá mức vào công nghệ. Một số phi công thậm chí đã tự tin rằng công nghệ mới rất tiên tiến, họ có thể học cách điều khiển chiếc máy bay mới được trang bị thông qua việc đào tạo trên máy tính bảng. Tuy nhiên, việc vận hành công nghệ và kỹ thuật phức tạp hơn nhiều. Kiểu quá tự tin này cũng đã dẫn đến những vụ tai nạn trên xe ô tô tự lái, khi một số lái xe ngủ gục ngay sau khi bắt đầu chế độ tự lái và những người khác rời khỏi chỗ ngồi hoàn toàn, bất chấp cảnh báo về việc luôn lưu ý và can thiệp khi cần thiết khi ở chế độ tự lái.

Đến nay, các giải pháp liên quan đến yếu tố con người trong công nghệ xe tự lái vẫn chưa đạt được sự chấp nhận. Ví dụ, phiên bản Safety Score Beta của Tesla theo dõi thói quen lái xe của chủ xe Tesla và chỉ kích hoạt tính năng tự lái cho những người lái đáp ứng yêu cầu, nhưng phần lớn dữ liệu không minh bạch, không có đào tạo liên tục và ngày càng nhiều người lái phàn nàn về việc họ không được sử dụng tính năng tự lái sau khi chi trả gần 10.000 USD cho tính năng này.

Ô tô tự lái có thể được áp dụng rộng rãi hơn hay không sẽ đòi hỏi nhiều yếu tố, không chỉ là về công nghệ. Các hệ thống hỗ trợ con người phổ biến như giám sát và báo cáo, đào tạo và giải quyết những hạn chế của con người cũng phải được xem xét. Thành công cuối cùng của ô tô tự lái sẽ không chỉ phụ thuộc vào việc cải tiến công nghệ, mà còn phụ thuộc vào việc giáo dục lái xe sau tay lái.