Buzz
Vĩnh Cửu - Khát Vọng Vô Hạn của Loài Người
“Tâm Hồn Trương Ba da Hàng Thịt” - một câu chuyện đầy bi kịch của cuộc sống con người. Từ một người bình thường, Trương Ba đã tham gia vào một “dự án tái sinh - làm người”. Mọi sự kiện trong cuộc sống đều có lý do của chúng và đều có hai mặt, lợi – hại song song tồn tại. Và nó tồn tại cho đến khi Trương Ba chọn lựa giải thoát.
Câu chuyện bắt đầu từ lời hứa của Đế Thích với ba nén hương gửi cho Trương Ba. Ba nén hương đưa Trương Ba vào một dự án mà Đế Thích đã chuẩn bị. Khi trao cho Trương Ba, Đế Thích công khai hứa giúp Trương Ba “tái sinh làm người một lần nữa”. Đây là ước mơ của nhiều người, bởi cuộc sống trong mắt họ tươi đẹp hơn nhiều so với cái chết mà họ chưa thể biết liệu sẽ đi đâu. Lo lắng bị đày vào địa ngục là nỗi lo chung bởi ai cũng sẽ mắc phải sai lầm trong cuộc đời. Vì thế, niềm “Tái Sinh” có thể coi như một “dự phóng” - theo cách nói của nhà triết học Sartre, tuy nhiên đây là một “dự phóng” đặc biệt. Sau cái chết của Trương Ba, Đế Thích xuất hiện, và thời điểm này ông nhắc nhở mọi người rằng “Dự án làm người” bắt đầu.
Tái Sinh hay Bắt Đầu Bi Kịch của Con Người
Sự khởi đầu của Dự án Đế Thích gặp trắc trở khi ông xuất hiện muộn hơn dự tính, dẫn đến nhiều vấn đề sau đó. Quá trình hồi sinh Trương Ba gặp sự cố: xác của Trương Ba đã quá lâu khiến hồn không thể nhập được. Với khởi đầu sai, các sự kiện sau đó cũng gặp rắc rối. Hồn của Trương Ba phải nhập vào xác anh hàng thịt để trở thành con người theo ý của một vị thần. Chúng ta nhớ đến câu của Nietzsche: “Mọi sự hợp lí mới đẹp”. Thật vậy, Trương Ba hồi sinh trong xác thô kệch, khác hẳn với thân xác thư sinh khi còn sống, dẫn đến những kết cục cay đắng của cuộc đời không “đẹp”.
“Hãy luôn trở nên chính mình, hãy là chủ ông, nhà điêu khắc để tạc nên chính mình”, Nietzsche đã dạy. Trương Ba hy vọng với phần hồn trong sáng của mình có thể cải tạo thân xác anh hàng thịt. Tất cả đều trong “dự phóng”, trong kế hoạch anh đã lên. Ngay từ khi biết hồn mình phải nhập vào xác khác, tại sao anh không từ chối? Dù từ chối, anh cũng không kiên quyết được vì anh cần sống, cần cuộc đời tươi đẹp. “Chúng ta là tự do để lựa chọn, nhưng không chọn được tự do: chúng ta bị lên án phải tự do”, con người trong triết học Sartre kết nối với hồn Trương Ba. Anh không chọn được sự sống, nhưng khi sống lại, anh mới thấy lựa chọn đó phù hợp với “dự phóng” của mình. Tuy nhiên, niềm vui ngắn ngủi đã tắt. Hồn nhập vào xác nhưng thân xác khác xa “dự phóng”.
Hồn đã nhập vào xác nhưng ta quên rằng Đế Thích chưa hoặc cố tình không xin phép anh hàng thịt trước khi thực hiện dự án. Liệu con người còn tự do lựa chọn? Tự do chỉ cho một số người, cho thần thánh và người giỏi, chứ không cho kẻ yếu kém, trần tục. Tự do là gì?
Cuộc đấu tranh giữa thể xác và linh hồn, giữa tình cảm và lý trí
Hồn và xác hòa nhập với nhau tạo thành một con người hoàn chỉnh nhưng mâu thuẫn sâu sắc. Hồn Trương Ba tượng trưng cho những đức tính đẹp đẽ, trong sáng, còn xác anh hàng thịt là những phần tối tăm, ích kỉ của con người. Trương Ba nghĩ rằng phần hồn có thể điều khiển phần xác và đã nghĩ ra một “dự phóng thông cảm với tha nhân” bằng cách nhập vào xác, hy vọng cải biến xác theo những đức tính đẹp đẽ của mình để thành một con người hoàn thiện. Phần xác lúc này là “tha nhân” còn phần hồn là “chủ thể tính”, quyết tâm bước vào “dự án” của Đế Thích để hoàn thiện cả tha nhân và chính mình. Tuy nhiên, Trương Ba đã sai lầm. “Chủ thể tính” bị “tha nhân” lấn át, tật xấu của anh hàng thịt lộ ra và hồn Trương Ba nhận ra quá muộn. Xác quyết định bản chất con người, đạp đổ suy nghĩ rằng hồn là thiết yếu. Hồn chỉ là phần đệm trong bản nhạc buồn của đời người, xác không được quan tâm trở thành mầm mống tai họa. Lưu Quang Vũ đã khắc họa bi kịch của hồn qua vở kịch, và nhận ra “Có những lúc tâm hồn tôi rách nát... tôi biết làm gì, tôi biết đi đâu?”. Chủ thể tính đã bị tha hóa, cái đẹp không chiến thắng, hồn trở nên vô nghĩa trước tật xấu của tha nhân. Những thói quen xấu không thể chấp nhận, một người vợ không thể chấp nhận chồng ham muốn thân xác khác, đứa cháu không thể chấp nhận ông làm tổn thương mình. Bản tính xấu bao giờ cũng nổi trội hơn, xuất phát từ một thân xác!
Về mặt bản thể luận, linh hồn đại diện cho thế giới tâm linh, thân xác hiện thân vật chất của thế giới. Vật chất đã quyết định và làm tha hóa tinh thần. Vật chất thắng thế, nắm công cụ cải tạo con người. Con người nghe theo tiếng gọi của thân xác để thực hiện ham muốn đời thường. Đó là đêm đứng cạnh vợ anh hàng thịt với “tay chân run rẩy”, “hơi thở nóng rực”, “cổ nghẹn lại” và “suýt nữa thì…”. Đó là lần ông tát con “toé máu mồm máu mũi”. Vật chất quyết định ý thức, mâu thuẫn với nhau trong một con người, có mâu thuẫn thì phải có đấu tranh. Khi vật chất thắng, tinh thần chỉ còn lựa chọn khuất phục để tồn tại hoặc rời bỏ và tiêu tan. Phương án thứ nhất là dựa trên “dự phóng” ban đầu của linh hồn – trở thành linh hồn bất tử. Nhưng ngay từ đầu ta đã nhận định đây là “dự phóng” phi lý. Câu nói của Nietzsche: “Mọi sự hợp lí mới đẹp”. Cuộc đời đẹp là một “dự phóng” nhưng trái ngược với cái phi lý ban đầu. Khuất phục gây khó khăn cho chủ thể tính, mỗi người có cá tính khác nhau, “dự phóng” là vươn lên và khẳng định bản thân, không ai muốn khuất phục trừ khi chấp nhận. Những tư tưởng đạo đức, chiến công hiển hách, tài năng nổi trội là điều kiện tiên quyết cho khuất phục. Nhìn lại thân xác anh hàng thịt, chúng ta lắc đầu chán ngán và không bao giờ “muốn” khuất phục.
“Không thể bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo được, tôi muốn được là tôi toàn vẹn”
Trong hai dự phóng, linh hồn chỉ có thể chọn một. Lựa chọn luôn khó khăn và không phải lúc nào cũng là giải pháp tối ưu. Hãy xem phương án thứ hai: rời bỏ thân xác cũng có nghĩa là từ bỏ dự phóng ban đầu, điều này tất yếu bởi ngay từ đầu nó đã không hợp lý. Tuy nhiên, dự phóng ban đầu đã kéo linh hồn về thể xác, buộc nó phải trú ngụ trong đó. Về lâu dài, những mâu thuẫn tích tụ dày vò linh hồn, đến khi nó phải thốt lên: “Ông Đế Thích ạ, tôi không thể tiếp tục mang thân anh hàng thịt được nữa, không thể được”, “Không thể bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo được. Tôi muốn được là tôi toàn vẹn”. Lựa chọn của linh hồn là một bước nhảy trong dự án làm người, một kết thúc không có trong kịch bản. “Con người là một cái gì phải vượt qua”, hồn Trương Ba đã vượt qua chính mình, vượt qua dự phóng của bản thân để giải thoát, để là chính mình. “Không, không! Tôi không muốn sống như thế này mãi! Tôi chán cái chỗ ở không phải của tôi lắm rồi! Cái thân kềnh càng, thô lỗ này, ta bắt đầu sợ mi, ta muốn rời xa mi tức khắc! Nếu cái hồn ta có hình thù riêng nhỉ, để nó tách ra khỏi cái xác này, dù chỉ một lát”. Linh hồn đã vượt qua mọi ý thức hệ thông thường để trở thành con người theo khái niệm của Nietzsche “Con người siêu nhân”. “Con người siêu nhân là con người tự giác”, tự giác ngộ, tự giác làm, tự giác thực hiện. Ham muốn bây giờ không còn quan trọng, bất tử để làm gì khi không được là chính mình, làm những việc mình yêu thích. Đạo đức làm cho con người ta đẹp hơn, sống thanh thản hơn và cần thiết hơn. Đạo đức xuất phát từ những luân lý, quy định, chuẩn mực ứng xử với mọi người xung quanh. Nếu linh hồn ban đầu là linh hồn của anh hàng thịt và thân xác là của Trương Ba thì mọi chuyện sẽ như thế nào? Người thân của anh hàng thịt cũng không thể chấp nhận thói quen không phải của chồng mình. Thói quen hình thành nên tâm tư tình cảm của mọi người xung quanh đối với chủ thể tính, vậy liệu đây có còn là đạo đức đúng khái niệm? Vấn đề đạo đức giờ đây là sự chấp nhận của mọi người xung quanh đối với hành động của chủ thể tính. Linh hồn Trương Ba chọn rời bỏ thân xác vì sự không chấp nhận của người thân. Thật là bất hạnh khi không được chấp nhận bởi chính người thân, khiến linh hồn phải giải thoát. Ta bắt gặp hình ảnh các nhân vật trong tiểu thuyết của Sartre hay Kafka, họ tham gia vào một dự án tương tự và cùng lựa chọn giải thoát cho linh hồn.
Xã hội hiện nay với những cám dỗ đã đặt con người vào nhiều sự lựa chọn thách thức giữa ham muốn cá nhân và quy chuẩn đạo đức xã hội. Nhiều người trẻ dễ đánh mất tính cách cá nhân chạy theo những giá trị vật chất, giá trị ảo. Sự thất bại trong dự án làm người của Trương Ba là hồi chuông cảnh báo chúng ta cần có quyết định đúng đắn, không nên vì lợi ích trước mắt mà đánh mất bản thân, làm những điều vô lý, sai trái. Con người phải mạnh mẽ đứng lên phá bỏ định kiến xã hội để trở thành một nhân vị độc đáo, từ bỏ cuộc sống tầm thường để vươn lên trở thành một con người đúng nghĩa.
Tác Giả: Trần Trọng
