Buzz
Sự tiếp nhận của người hưởng thụ nghệ thuật đã được xác nhận có vai trò quan trọng, như nhà lý luận văn học Pháp Roland Barthes đã truyền đạt thông điệp qua tiểu luận Cái chết của tác giả (1967): sự sống của tác phẩm không phụ thuộc vào tác giả, tác giả không phải là người duy nhất quyết định ý nghĩa của tác phẩm, thay vào đó phụ thuộc vào nhiều cách đọc và diễn giải khác nhau.
Là người quan tâm nghiên cứu về lý luận và lịch sử nghệ thuật, tôi đã tiếp xúc và dịch những tác phẩm kinh điển của lĩnh vực này, và nói chung đều là những cuốn sách 'khó nhai' như Lịch sử nghệ thuật cổ điển (Johann Joachim Winckelmann, 1764), Những nguyên lý của lịch sử nghệ thuật (Heinrich Wolfflin, 1915), Mùa thu trung cổ và Người chơi (Johan Huizinga, 1919/1938), Hoàng hôn phương Tây (Oswald Spengler, 1918-1922), Ý niệm: Một khái niệm của lý thuyết nghệ thuật (Erwin Panofsky, 1924),…
Tuy nhiên, khi bắt đầu giảng dạy môn Lịch sử nghệ thuật cho sinh viên, tôi nhận ra rằng, ngoài những tác phẩm lớn, cũng cần có những tác phẩm cơ bản, tạo nền tảng cho người mới tiếp cận thế giới nghệ thuật. Bên cạnh việc khơi gợi sự đam mê nghệ thuật, cần cung cấp thêm các cách tiếp cận một tác phẩm nghệ thuật, để hiểu, nhận diện và định vị giá trị của nó.
Trong quá trình nghiên cứu tư liệu, tôi đã phát hiện cuốn sách Xem tranh (gốc: Looking at Pictures) của tác giả Susan Woodford, được xuất bản lần đầu năm 1983 bởi Nhà xuất bản Đại học Cambridge, Anh. Mặc dù chỉ bao gồm lịch sử nghệ thuật phương Tây tiền hiện đại, nhưng tác giả đã tổ chức nó thành các chủ đề rất tổng quát.
Để tóm gọn một lịch sử nghệ thuật phức tạp, nhiều chiều – đa quốc gia, đa văn hóa, đa trường phái – không chỉ ở châu Âu mà còn trên toàn thế giới, dường như là không thể. Vì vậy, có nhiều cách tiếp cận khác nhau, từ góc độ của người sáng tạo/người nghệ sĩ (tiểu sử, truyền thuyết, tâm lý học, tâm trạng), đến tác phẩm (hình thức, phong cách, thẩm mỹ, biểu tượng) và bối cảnh (lịch sử, văn hóa, xã hội), chọn lựa một phần khía cạnh để nghiên cứu và giải thích sâu hơn.
Susan Woodford, với điều này, đã chọn những chủ đề phổ biến nhất trong nghệ thuật, bao gồm cảnh vật, chân dung, đời sống hàng ngày, lịch sử, thần thoại và tôn giáo. Mỗi chủ đề đều chứa đựng những câu hỏi về nguồn gốc, chức năng, nội dung, hình thức, phong cách và cách thức xử lý của nghệ sĩ với tác phẩm.
Tác giả không mô tả hoặc liệt kê một cách tuần tự theo thời gian, nhưng vẫn thể hiện được sự phát triển trong từng chủ đề. Ví dụ, đối với tranh chân dung, Woodford đã chỉ ra sự thay đổi từ tranh chân dung nhóm để ghi lại và kỷ niệm sự kiện, sang tranh chân dung cá nhân, trở thành tác phẩm nghệ thuật; và cách họa sĩ chuyển từ việc vẽ theo thấy, chân dung thực, sang việc vẽ theo tưởng tượng, phản ánh cá nhân của họ vào hình ảnh được tạo ra.
Hoặc một chủ đề khác, đó là mối quan hệ của họa sĩ với truyền thống. Ngay cả những họa sĩ tiên tiến nhất cũng phản ứng với truyền thống, một hệ thống nghệ thuật tiền thân đã phát triển và được đúc kết trong giáo dục hàn lâm học viện. Không có một cây nào tách rời khỏi cội nguồn của mình, thay vào đó là mở rộng ra nhiều nhánh, và giao thoa với những gia tộc khác.
Woodford minh chứng bằng việc Pablo Picasso quay trở lại nguồn cội của truyền thống để làm mới bản thân. Ông lấy cảm hứng từ tác phẩm Bữa trưa trên cỏ (Le Déjeuner sur l'herbe, 1863) của danh họa Ấn tượng thế kỷ XIX Éduardo Manet để phát triển phong cách riêng, cùng với những bối cảnh hiện đại. Hoặc như Roy Lichtenstein chế nhạo phong cách Hội họa hành động thông qua một tác phẩm dường như tự do và biểu cảm, nhưng thực tế lại chính xác và tinh tế với từng nét vẽ.
Một ưu điểm và đồng thời là hạn chế của Woodford là ông chủ yếu tập trung vào các kiệt tác kinh điển của hội họa châu Âu và Kitô giáo, đặc biệt là của các danh họa cổ điển, với hơn 100 tác phẩm, làm cơ sở cho phân tích. Đối với độc giả mới tiếp xúc với nghệ thuật, đây là những ví dụ tốt vì chúng quá nổi tiếng và phổ biến. Tuy nhiên, có lẽ độc giả mong muốn các chủ đề được mở rộng hơn và áp dụng vào nghệ thuật hiện đại hoặc đương đại sau năm 1960. Điều này có thể là ý định của tác giả khiến cho cuốn sách là một cơ sở để khám phá, dẫn dắt độc giả tìm hiểu sâu hơn.
Xem tranh là một tài liệu trực quan, dễ tiếp cận phù hợp cho các khóa học giới thiệu về nghệ thuật và những người thích thăm viếng bảo tàng, triển lãm. Woodford cung cấp sự hướng dẫn thông qua một loạt ví dụ, cung cấp lời giải thích đơn giản, dễ hiểu về các nguyên tắc để độc giả có thể áp dụng khi nghiên cứu các tác phẩm thuộc nhiều thể loại khác nhau. Ngoài ra, tác giả còn giới thiệu một hệ thống thuật ngữ nghệ thuật và chú giải chi tiết để giúp độc giả tra cứu và hiểu sâu hơn.
Đối với một cộng đồng yêu nghệ thuật đang ngày càng phát triển và trẻ hóa ở Việt Nam, cuốn sách này là lựa chọn phù hợp. Xem tranh là một bước khởi đầu tốt để thâm nhập và khám phá sâu hơn vào thế giới đa sắc của nghệ thuật.
Phạm Minh Quân (Viện Nhân học Văn hóa)
Bài viết trên trang Thành Phố Dân
Susan Woodford sinh ra và được đào tạo ở Mỹ. Bà nhận bằng cử nhân từ Đại học Harvard và bằng thạc sĩ, tiến sĩ từ Đại học Columbia. Hiện tại, bà đang sống và làm việc tại Anh, dạy về lịch sử nghệ thuật và tổ chức chuỗi bài giảng tại Bảo tàng Anh.
Ngoài các bài báo nghiên cứu học thuật, bà còn là tác giả của nhiều cuốn sách khác dành cho độc giả phổ thông. Bà đã giành giải Criticos Prize vào năm 2003.
Một số công trình nghiên cứu nghệ thuật khác của bà bao gồm: Nghệ thuật Hy Lạp và La Mã (1982), Dẫn nhập nghệ thuật Hy Lạp (1986), Hình ảnh thần thoại trong nghệ thuật Cổ đại-Cổ điển (2002)… đã được tái bản hơn 10 lần.
