Buzz
Từ nhiều thế kỷ, người phương Tây đã đạt được những bước tiến lớn, dần dần khám phá và chinh phục khắp nơi trên thế giới. Bất cứ nơi nào có thể cập bến, nơi nào con người có thể đến, đều thấy dấu chân của họ. Họ mang theo nền văn minh, thương mại và cả quân đội của mình đến mọi nơi.
Nơi đâu đã ổn định, họ áp đặt hệ thống chính trị, truyền bá kiến thức và sự thông thái. Họ không giữ khoa học cho riêng mình mà luôn tìm cách giúp các dân tộc khác cùng tiến bộ. Họ mở mang trí tuệ cho các dân tộc này, hướng dẫn người bản xứ từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường đến khi đạt được trình độ ngang bằng, mà không hề đòi hỏi một lời cảm ơn. Nhờ vậy, những con người từng cách xa nhau hàng ngàn dặm, bị ngăn cách bởi núi non, biển cả, có thể trở thành anh em, bạn bè, cùng hòa đồng trên con đường văn minh, đối xử với nhau như người trong cùng một làng xóm.
Đó là điều thường thấy khi người châu Âu gặp một dân tộc thông minh hiểu biết họ. Nhưng cũng có những người chống lại mọi tiến bộ, thù địch với ánh sáng văn minh, tự bịt mắt để không nhìn thấy ngọn đuốc của văn minh. Những người này yêu thích sự thô sơ, lạc hậu của họ, không muốn từ bỏ thói quen ngàn năm, ngủ đến trưa và chỉ thích nằm dài trên giường. Người châu Âu, khi nhận ra sự lười biếng này, đã bỏ mặc họ với căn bệnh cố hữu. Và để cai trị những người này, họ đã đề ra những luật lệ riêng: đối với những người man rợ, áp dụng những luật lệ man rợ.
Đêm dần qua, qua cửa sổ mở rộng, tôi nhìn ngắm bình minh đang lên; hơi lạnh sáng sớm làm chén rượu tôi cầm nguội đi. Ngồi trên ghế, dưới ánh đèn sắp tắt, trên đùi là cuốn sách 'Ngũ châu đương đại sử'. Như trong giấc mơ, tôi buồn bã nhớ lại những trang vừa đọc. Tôi cảm thấy mình không còn ở thế giới này, như lạc vào một nơi cao xa, thanh khiết. Tôi đang ở đâu? Khó mà nói chính xác, có thể là Paris hay New York, vì tôi đang giữa những người văn minh, leo lên tháp cao 300m hoặc thăm ngôi nhà 48 tầng. Xa xa, tôi thấy một tượng đồng khổng lồ lơ lửng giữa mây. Tượng ấy sống động, mỉm cười với tôi. Đó là tượng Nữ thần Tự do.Ôi! Đây là niềm vui của những vùng đất tự do.Chính lúc đó tôi mở mắt và giấc mơ tan biến. Hình ảnh tôi thấy đưa tôi trở về hiện thực đất nước, lòng tràn ngập nỗi buồn khó tả. Tôi cười điên dại, tiếng cười vang lên thê lương trong tĩnh lặng. Tôi gấp sách lại, chìm trong suy tư. Càng nghĩ, nỗi đau càng lớn, nước mắt lặng lẽ rơi trên má.Tôi tự nhủ: trí óc chúng ta thật ngớ ngẩn biết bao! Hạnh phúc mở ra trước mắt mà ta lại cố tình ngoảnh mặt. Chúng ta chẳng khác gì người hấp hối từ chối thuốc cứu mạng. Than ôi! Nếu chúng ta không được tự do như người khác, chỉ có thể trách chính mình. Ta là những kẻ tự giam mình.Từ khi Pháp bảo hộ, hai dân tộc chỉ có quan hệ bạn bè. Chúng ta như một gia đình, anh em. Người An Nam đi tàu thủy, tàu hỏa, thắp đèn pha lê, ăn món ngon, nhìn nhà máy nước, điện, không thể không ngợi khen khoa học phương Tây. Ai trong chúng ta không thừa nhận rằng coi Pháp là hướng đạo là đi vào con đường vinh dự.Thật ngạc nhiên, người An Nam lại thường bày tỏ sự khâm phục và thiện cảm với người Tàu, gọi họ là 'các chú' của mình.Đầu óc chúng ta ra sao? – bụng thì đói mà vẫn làm thơ. Túi tiền trống trơn nhưng vẫn mải mê bàn về Khổng Mạnh.Một số người may mắn được học tiếng Pháp, viết được vài câu, nói được vài từ, đã nghĩ mình nắm được hết các môn khoa học của thầy. Không ai có thể tự cho mình đã đạt đỉnh cao khoa học chỉ khi mới bước chân vào ngưỡng cửa của nó và trở thành người hướng đạo cho đồng bào trên con đường tiến bộ.Thật đáng thất vọng! Phải chăng sự tiếp xúc hàng thế kỷ với Trung Hoa đã dập tắt mọi sinh khí trong chúng ta, biến chúng ta thành những con rối cho 'các chú thân thiết' giật dây?Nếu chúng ta không phải là những con rối gỗ, sao lại cảm thấy đau đớn khi bị áp sắt nung vào da thịt?Tại sao chúng ta có thể bình thản khi sấm sét đang gầm thét trên đầu? Chúng ta có những người thầy tốt, những người bạn chân thành, nhưng lại từ chối bài học họ sẵn sàng truyền dạy. Chúng ta đóng cửa, bưng tai bỏ chạy. Chúng ta coi những người muốn làm điều tốt cho mình như kẻ thù. Trong sự hận thù điên rồ đó, chúng ta đã muốn trao vận mệnh của Tổ quốc vào tay một quốc gia mới nổi, quốc gia chỉ muốn biến chúng ta thành nô lệ.Điều mong muốn ấy tự nó đã là sự điên rồ, bởi sẽ không bao giờ thực hiện được, trừ khi trái đất có thể đuổi kịp mặt trăng.Ôi! Thật là hy vọng hão huyền! Không bao giờ chúng ta tìm thấy quốc gia mà một số người mong đợi sự thống trị. Trên thế giới này, người ta kính nể kẻ mạnh và coi khinh kẻ yếu; không ai thương hại kẻ dốt nát và ngu ngốc. Mong đợi của các bạn thật đáng cười, hỡi đồng bào của tôi. Và sự nực cười đó lại dội lên chính các bạn. Các bạn mong gì? Mong sông Hồng trở nên trong trẻo? Bao giờ điều đó xảy ra? Tại sao không lo trời sẽ sập lên đầu chúng ta, và trời sắp sập đấy; rồi các bạn sẽ thấy.May thay nhờ báo chí, tân thư dần xâm nhập vào dân chúng, chúng ta đã bắt đầu thức tỉnh. Nước Pháp bảo hộ hào phóng ban cho chúng ta món ăn tinh thần. Khắp nơi, Nhà nước Bảo hộ mở trường học, cải tổ thi cử, phát hành báo chí, lập Hội đồng tư vấn. Những công trình ấy là khai hóa cao siêu. Nhưng Nhà nước bảo hộ không thể làm tất cả cùng lúc. Dần dần Nhà nước sẽ hoàn thiện sự nghiệp này. Nếu Nhà nước thật sự muốn dẫn dắt chúng ta vào con đường tốt lành, điều đó thật dễ dàng, bởi Nhà nước sẽ tìm thấy trong chúng ta những đệ tử dễ dạy và họ sẽ nhanh chóng làm rạng danh người dạy dỗ.Có lẽ người An Nam vẫn chưa thoát khỏi cơn mê ngủ. Mắt chưa tinh, tai chưa thính. Họ chưa qua khỏi căn bệnh đờ đẫn hàng thế kỷ. Họ đã thử lập các hội buôn, hội nông, nhưng thiếu kinh nghiệm và còn rụt rè. Họ chưa biết chọn chữ Nho hay chữ Pháp. Trong trạng thái bất định lưỡng lự đó, tình hình quái lạ xảy ra, mọi người đua nhau nói cùng lúc nhưng chẳng ai nghe ai. Có kẻ chẳng hiểu gì về sự ồn ào đó lại lớn tiếng hơn, khiến tình trạng thêm hỗn loạn. Lại luôn có những kẻ lợi dụng sự hỗn loạn để thả lưới nguy hiểm. Họ kích động dân chúng nổi loạn chống chính quyền, gieo họa cho tất cả, cả kẻ xấu và người tốt. Đó là cái họa mà những người hiểu biết rất tiếc nhưng biết làm sao được?
Có lẽ ý Trời không muốn cho những bất hạnh xảy ra ở nước ta để dân ta phải đối mặt với những đại họa tồi tệ nhất. Trời muốn trừng phạt kẻ ác và nâng đỡ người tốt, những người sáng suốt sẽ được minh oan trước mắt Chính phủ. Hạt giống tốt sẽ loại bỏ cỏ dại, cùng với mùa màng bội thu, nước Pháp sẽ nhận ra rằng, dù 40 năm qua chúng ta còn như người say, người chết, vẫn có thể phát huy bài học từ nước Pháp.Những năm tháng nghi kỵ và rối loạn sẽ qua đi, Chính phủ sẽ niềm nở đón nhận tốt đẹp hơn, các hội học, hội buôn. Chính phủ sẽ lập quy chế rõ ràng giúp các hội này có chương trình hành động hiệu quả. Nhờ đó, sự phát triển của nước An Nam sẽ ngày càng mạnh mẽ trên con đường tiến bộ và thịnh vượng.Cuối cùng, xin khuyên đồng bào hãy trông cậy vào chính mình, chớ vọng ngoại vì vọng ngoại là chết. Hãy coi trọng nền hòa bình của đất nước nếu không muốn mua lấy cái chết. Sự giải thoát của chúng ta chủ yếu nằm trong việc học hành, mở mang trí tuệ (Chi Bằng Học - không gì bằng cái học).Nguồn: Phan Châu Trinh toàn tập
Chúng Ta
